در حالى كه مىگفت : توبهاش چه فايدهاى دارد ؟ به خدا قسم هنوز به خانهام نرسيده بودم كه صدايى برآمد كه عثمان كشته شد . به خدا از آن روز تا به امروز همچنان در شر و آشوبيم . « 1 »
مىبينيم سعد وقاص با اينكه مىبيند عثمان در محاصره و تنگنا قرار گرفته است و مىخواهند او را بكشند و حتما هم خواهند كشت ، به يارى او برنمىخيزد و از او دفاع نمىكند ، در حالى كه مىدانيم وظيفهء هرمسلمان اين است كه از كشته شدن هرمسلمانى جلوگيرى كند ، مگر كسى كه قتلش روا باشد . پس وى دفاع از جان عثمان را واجب نمىديده است ، چرا و به چه دليل ؟ خودش جواب داده است و گفته كه عثمان رويهء اسلامى حكومت را تغيير داده و خود نيز دگرگون گشته است . ضمنا امكان دفاع از جان عثمان براى وى و براى همهء اصحاب پيامبر فراهم بوده است ، و اين حقيقتى است كه سعد وقاص به زبان مىآورد و مىگويد : اگر مىخواستيم ، مىتوانستيم از جان او دفاع كنيم . حتى وى مدتها پس از قتل عثمان در اينكه خوددارىاش از دفاع از جان او گناه باشد ، ترديد دارد و مىگويد : اگر كارمان خوب و درست بوده كه هيچ ، و در صورتى كه نادرست بوده ، از خدا آمرزش مىخواهيم . بنابراين ، وى معتقد است اگر خوددارى از دفاع از جان عثمان گناه هم باشد ، گناه كوچكى است كه با استغفار و طلب آمرزش از خدا بخشوده مىشود . شايد قسمت اخير سخنش و طرح اين فرض كه خوددارى از كمك به عثمان گناه كوچكى باشد ، براى مجامله با عمرو عاص و به اين منظور بوده كه بهانهاى به دست وى نداده باشد تا او را متّهم به شركت در قتل يا خوار گذاشتن عثمان سازد . باز به همين منظور است كه مسئوليت كشته شدن عثمان را بر دوش مهاجران و انصار و همهء اصحاب مىگذارد . به هرحال ، نظر صريح و قطعى سعد بن ابى وقاص اين است كه خوار گذاشتن عثمان و دفاع نكردن از جان او در واپسين دم حيات و هنگام شدت خطر ، كارى صواب و بر حق بوده است .
هامش
( 1 ) . تاريخ طبرى : 5 / 121 .