كس خواهد ببخشد و هركه را خواهد محروم سازد . « 1 »
و ابن ابى الحديد مىنويسد : عبد الرحمن بن حكم دربارهء برادرش شعرى دارد به اين مضمون :
- اى مرو ! من همهء بهرهء خويش را از تو به مروان طويل و به خالد و عمرو دادم
- اى بسا پسر مادرى كه افزايندهء نيكىها است و نكاهندهء آن و تو آن پسر مادرى كه كاهندهاى و نيفزاينده . « 2 »
و اين هم از شعر مالك الريب كه سرگذشتش در الشعر و الشعراء به قلم ابن قتيبه آمده كه در هجو مروان گويد :
- به جان تو سوگند كه مروان بر امور فرمان نمىراند ولى اين دختر جعفر « 3 » است كه براى ما فرمان مىراند .
- اى كاش آن زن بر ما فرمانروا بود و اى كاش كه تو اى مروان از . . . داران مىشوى .
و هيثمى از طريق ابو يحيى آورده است كه وى گفت : من ميان مروان از سويى و حسنين از سويى ديگر بودم و به يكديگر دشنام مىدادند و حسن ، حسين را آرام مىكرد و مروان مىگفت : شما خانوادهاى نفرين شده هستيد . حسن در خشم شد و گفت : گفتى خانوادهاى نفرين شده ؟ به خدا سوگند كه خدا ترا همان هنگام كه در صلب پدرت بودى لعنت كرد . « 4 » اين گزارش را سيوطى به نقل از ابن سعد و ابو يعلى و ابن عساكر در جمع الجوامع آورده است . « 5 »
آنچه كاوشگران با تأمل و تعمق در روش مروان و كارهاى او درمىيابند اين است كه وى هيچ ارزشى براى قوانين دين پاك ننهاده و آنها را همچون برنامههاى سياسى روزانه تلقى مىكرده از همين روى نه از باطلكردن چيزى از آن پروا داشته و نه از دگرگون
هامش
( 1 ) . الانساب : 5 / 126 ؛ اين دو مصرع و دو مصرع قبلى را از ابن اثير در اسد الغابة : 4 / 348 نقل كرده است .
( 2 ) . شرح نهج البلاغة : 2 / 55 .
( 3 ) . دختر جعفر همان زن هاشمىنسب و مشهور به امّ ابيها و دختر عبد اللّه بن جعفر بن ابى طالب است كه همسر عبد الملك بن مروان بود و چون وى را طلاق داد علىّ بن عبد اللّه بن عبّاس با او ازدواج كرد .
( 4 ) . مجمع الزوائد : 10 / 72 .
( 5 ) . تدوين شده جمع الجوامع : 6 / 90 .