تندروى در ستايش برخى از مردم . اين بود كه مروان سود خود را زمينهء كار ، گردانيد و شايد هم عثمان گهگاهى برنامهء سخنرانى را پيش مىانداخته و مروان با وى ناسازگارى نموده و آن را برنامهء هميشگى گردانيده است . « 1 »
سخنان فوق را شوكانى هم ياد كرده است . « 2 »
ابن شبه آورده است كه ابو غسان گفت : نخستين كسى كه در نمازگاه بر منبر براى مردم سخنرانى كرد عثمان بن عفان بود . و ابن حجر گفته : شايد هم عثمان اين كار را يك بار كرد و ديگر به جا نياورد تا مروان باز آن را انجام داد . « 3 »
گزارش بالا را سيوطى در الاوائل و نيز در تاريخ الخلفاء « 4 » و سكتوارى در محاضرة الاوائل « 5 » نيز آورده و مىگويند : نخستين كسى كه در دو جشن فطر و قربان ، پيش از نماز سخنرانى كرد عثمان بود .
آنچه بودنش از سنّت گرامى پيامبر چونوچرا ندارد اين است كه سخنرانى در آن دو جشن بايد پس از نماز باشد . ترمذى مىنويسد : نزد علما - از ياران پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و ديگران - برنامه اين بوده كه نماز آن دو جشن پيش از سخنرانى خوانده شود . « 6 » و گويند : نخستين كسى كه پيش از نماز سخنرانى كرد مروان بن حكم بود .
و اين هم نمونهاى از گزارشهايى كه در اينباره رسيده :
1 - آوردهاند كه ابن عبّاس گفت : گواهى مىدهم كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله روز جشن فطر يا قربان پيش از سخنرانى نماز مىخواند و سپس سخنرانى مىكرد . « 7 »
2 - عبد اللّه ابن عمر گفت : پيامبر و سپس ابو بكر و سپس عمر ، نماز جشن را پيش از سخنرانى مىخواندند . و به گزارش شافعى : راستى اينكه پيامبر و ابو بكر و عمر نماز دو جشن را پيش از سخنرانى مىخواندند و به گزارش بخارى : براستى كه رسول خدا در
هامش
( 1 ) . فتح البارى : 2 / 361 .
( 2 ) . نيل الاوطار : 3 / 362 .
( 3 ) . فتح البارى : 2 / 359 ؛ نيل الاوطار : 3 / 374 .
( 4 ) . تاريخ الخلفاء 111 .
( 5 ) . محاضرة الاوائل 145 .
( 6 ) . صحيح ترمذى : 1 / 70 .
( 7 ) . صحيح بخارى : 2 / 116 ؛ صحيح مسلم : 1 / 325 ؛ سنن ابو داود : 1 / 178 ، 179 ؛ سنن ابن ماجه : 1 / 385 ؛ سنن نسايى : 3 / 184 ؛ سنن بيهقى : 3 / 296 .