در خطبهء پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آمده : به خدا من از همه ايشان خدا را بهتر مىشناسم و هراس از او در دل من نيز بيش از همهشان است « 1 » .
در خطبهء ديگرى از او صلّى اللّه عليه و آله آمده : اگر آنچه را من مىدانم بدانيد كم مىخنديد و بسيار مىگرييد « 2 » .
سرور ما امير المؤمنين گفت : داناترين شما هراسناكترين شماست « 3 » .
مقاتل گفت : خداترسترين مردم داناترين آنان است « 4 » .
شعبى و مجاهد گفتهاند : دانا تنها آن است كه از خداى بهراسد « 5 » .
ربيع بن انس گفت هركه از خداى تعالى نهراسد دانا نيست « 6 » .
از اينجاست كه او صلّى اللّه عليه و آله گويد : من از همهء شما خداشناسترم و از همهء شما خدا ترستر « 7 » و از همين روى است كه مىبينى نزديكترين مردم به خسرو بيش از كسى كه بها و دور تر است از وى مىترسد و مىبينى وزيران بيش از زيردستان خود از او مىترسند و وى را بزرگ مىدارند و همينطور بگير و برو تا برسد به كارگزاران و سادهترين آنان همچون گزمهها و سپس ديگر افراد رعيت . اينك با من بياييد تا بهسراغ اوليا و مقربان و كسانى برويم كه در خداترسى ؛ سخت پاس مىفشردند و در عبادت خود را فانى ساختهاند كه پيشرو ايشان سرورشان امير المؤمنين على عليه السّلام است كه در دل تاريكيها برمىخاست ، همچون مار گزيده بهخود مىپيچيد و اندوهگنانه مىگريست ، آه مىكشيد و سخنانى بر زبان مىراند كه نمايندهء كمال بيم و هراس وى بود با آنكه « 8 » بر بنياد سخنى آشكار از پيامبر درستكار ، وى بخشكنندهء بهشت و دوزخ است ، آنوقت او را مىبينى
هامش
( 1 ) . صحيح مسلم ، كتاب مناقب ، باب خداشناسى پيامبر و بسيارى ترسش از او ، تفسير خازن : 3 / 525 .
( 2 ) . صحيح بخارى ، كتاب الرقاق . باب : اگر آنچه من مىدانم شما بدانيد ؛ مسند احمد : 4 / 164 ؛ تفسير خازن :
3 / 525 .
( 3 ) . غرر الحكم 62 .
( 4 ) . تفسير خازن : 3 / 525 .
( 5 ) . تفسير قرطبى : 14 / 343 ؛ تفسير خازن : 3 / 525 .
( 6 ) . تفسير قرطبى : 14 / 343 ؛ تفسير خازن : 3 / 525 .
( 7 ) . تفسير بيضاوى : 2 / 302 ؛ اللمع ، ابو نصر 96 .
( 8 ) . رك : الغدير ( متن عربى / چ 2 ) : 3 / 299 .