- و البتّه كسى كه قصى را پشتيبان خود دارد ، كسى را ياراى دست درازى به پايگاه او نيست و زادگان غالب « 1 » نيز از آن به دورند . « 2 »
2 - منشها و مايههاى روانىاش
مىپردازيم به نگريستن در منشهاى خليفه و آنچه در لايههاى هستىاش ريشه دوانيده است ، چه از دانشها ، چه از مايههاى روانى ، تا ببينيم آيا آنها ميان او و برترىها پيوندى پديد مىآورند ؟ و آيا پايگاه او را بهجايى مىرسانند كه شايستهء آن خبرها باشد ؟
يا مرزى براى او مىنمايند كه اگر انديشهاى آن را نپذيرفت ، بر وى ستم كرده و آنچه را از آن اوست از وى دريغ ورزيده و پايگاه راستينش را درهم كوبيده باشد ؟ يا اگر پاى را از آن فراتر نهاديم ، به تندروى افتاده باشيم ؟
دربارهء پيش از مسلمانىاش سخنى بر زبان نمىرانيم . زيرا كه اسلام روزگار پيش از خود را نديده مىگيرد و بر اين بنياد ، كارى نداريم كه عكرمه گفته است : ابو بكر با ابى پسر خلف و ديگر بتپرستان قماربازى مىكرد و اين پيش از آن بود كه قماربازى ناروا شناخته شود و اين گزارش را امام شعرايى نيز در نگارش خود آورده است . « 3 »
و هم امام ابو بكر جصّاص رازى حنفى ( م 370 ) مىنويسد : هيچكس از دانشوران در اين زمينه سر ناسازگارى ندارد كه قماربازى ناروا و گروبندى نيز قمار است . ابن عبّاس گفته است گروبندى قمار است و مردم پيش از اسلام كه در نادانى مىزيستند ، بر روى دارايى و زن خويش گروبندى مىكردند و اين كار روا بود تا دستور به ناروا بودن آن رسيد ، چنانكه ابو بكر صديق با بتپرستان گروبندى كرد « 4 » همان كه اين فراز از قرآن كريم فرود آمد : الم ، روميان شكست يافتند . . . « 5 » .
هامش
( 1 ) . رك : تاريخ اليعقوبى : 2 / 105 .
( 2 ) . از نياكان خيلى دور بسيارى از اعراب كه ابو بكر و عمر نيز به او مىرسند .
( 3 ) . كشف الغمة : 2 / 154 .
( 4 ) . احكام القرآن : 1 / 388 .
( 5 ) . روم 30 / 1 و 2 .