اشاره به قبر كند ، سپس آن را ببوسد . علما تصريح كردهاند كه اگر از مس حجر الاسود ناتوان باشد ، مستحب است كه با دستش و يا عصا به سوى آن اشاره كند ، آنگاه آن را ببوسد . « 1 »
18 - شيخ حسن عدوى حمزاوى مالكى بعد از نقل عبارت رملى ياد شده ، گفته است :
شكى نيست در اين كه بوسيدن قبر شريف جز براى تبرك نيست ، پس آن از جواز بوسيدن قبور اوليا به قصد تبرك سزاوارتر است ؛ البته ، بايد آنچه را كه عارف گفته ، حمل بر همين معنى كرد ، مخصوصا كه قبر آن حضرت باغى از باغستانهاى بهشت است . « 2 »
19 - شيخ سلامهء عزّامى شافعى پس از نقل قول ابن تيميه كه گفت : كسى كه قبور صالحان را طواف كند و يا مسح نمايد ، گناه بسيار بزرگى مرتكب شده است ، گويد : او گفتار گونهگونى در اين مورد دارد ، بدين معنى كه گاهى آن را از گناهان كبيره مىداند و گاهى آن را شرك مىخواند و گاهى ديگر هم تعبيراتى نظير آنها دارد ، در صورتى كه دانشمندان محقق و فقهاى مدقق پيش از آنكه او به دنيا بيايد ، از بحث و بررسى و تدوين در اينباره فراغت يافته بودند ، اما او تصميم دارد كه با آنان مخالفت كند و چه بسا در آنچه مىگويد ، ادعاى اجماع مىنمايد ، در صورتى كه قبل از او اجماع برخلافش منعقد بوده ، چنان كه اگر كسى در گفتار او و گفتار كسانى كه قبل و بعد از او بودهاند ، دقت كند و داراى فهم درست و بررسى صحيح باشد ، اين حقيقت را به روشنى درمىيابد .
در اينجا مثالى مىآورم و آن اينكه اهل علم دربارهء عموم مسلمانان كه قبر را مسح مىكنند و يا دور آن طواف مىنمايند ، سه نظر دارند : مطلقا جايز است ، مطلقا مكروه است ، در صورتى كه از روى شدت علاقه باشد ، مانعى ندارد ، و گرنه مكروه است .
هرگاه در امورى كه ابن تيميه به سبب آن مسلمانان را تكفير كرده و آن را عبادت غير خدا شمرده است ، تأمل كنى ، خواهى يافت كه دليلش به دو مقدمه باز مىگردد كه كبراى آن با تعبير « هرعبادتى براى غير خدا شرك است » ، درست و جزو ضروريات دين است ،
هامش
( 1 ) . حاشية على شرح ابن القاسم الغزى : 1 / 276 .
( 2 ) . كنز المطالب 20 ؛ مشارق الانوار 66 .