12 - ابو الفتح ضياء الدين نصر بن محمّد ( م 637 ) ، حافظ شعر وى بود .
13 - ابو الحجاج يوسف بن محمّد انصارى ( م 672 ) ، ديوان شعر و حماسه را از حفظ مىكرد .
14 - محى الدين خياط كه شرحى بر ديوان ابى تمام دارد . « 1 »
15 - دكتر ملحم ابراهيم اسود ، وى شرحى بر ديوان ابى تمام دارد كه در مصر چاپ شده است .
نسخهء چاپى ديوان ابى تمام ظاهرا بر ترتيب صولى است كه مرتب بر حروف است . با اين تفاوت كه اشعار افتادهء آن بسيار است . زيرا نجاشى در فهرست خود گفته است :
ابو تمام را دربارهء خاندان پيغمبر اشعار فراوانى است . « 2 » و احمد بن حسين يادآورى كرده كه از ديوان شاعر نسخهء كهنهاى ديده است كه شايد نوشته در روزگار خود شاعر يا نزديك به زمانهء او بوده و در آن از امامان شيعه تا امام جواد عليه السّلام كه ابو تمام در زمان وى در گذشته است ياد نموده ، ليكن در ديوان چاپى ابى تمام از اين اشعار بسيار ، چيزى جز همان چكامهء رائيّهاى كه در اين كتاب آورديم ، يافت نمىشود . بنابراين يا آن دستى كه بايد امين در چاپ باشد ، اين چكامهها را به گاه طبع انداخته است ، مثل ساير كتب كه با آنها نيز چنين كارى كردهاند و يا آنكه در هنگام چاپ به چنين دستنويسى ، دسترسى نيافته و يا آنكه نسخهء چاپى ديوان همان نسخهء مذكور اختصارى ابو العلاء معرّى است .
ديوان حماسه و شروح آن
يكى از آثار ابى تمام كه آن را به صورت تأليف درآورده است ، ديوان حماسهاى است كه بزرگان به آن روى آورده و مردم روزگاران از آن بهرهها بردهاند . ابى تمام در اين كتاب عيون شعر و وجوه كلام عرب را فراهم آورده است . وى اين اثر را در خانهء
هامش
( 1 ) . ر ك : فهرست ، ابن نديم 235 ؛ فهرست ، نجاشى 102 ؛ طبقات ، ابن صبيعه : 2 / 20 ؛ تاريخ ، ابن خلكان :
1 / 133 و 30 ؛ بغية الوعاة 324 ، 404 ، 423 ؛ كشف الظنون و معجم المطبوعات .
( 2 ) . فهرست ، نجاشى 102 .