است !
فخر رازى گويد : روايت است كه عاص بن وائل پيوسته مىگفت : همانا محمّد صلّى اللّه عليه و آله ابتر است و پسرى ندارد كه جانشين او باشد و اگر از دنيا برود به زودى از خاطرهها محو گشته يادى از او نمىرود و شما ( كفار قريش ) از دست او آسوده خواهيد شد . اين سخنان ، هنگامى گفته شد كه عبد اللّه فرزند پيامبر خدا ( پسر خديجه ) ، درگذشته بود . « 1 » و در اين سخن ابن عبّاس ، مقاتل ، كلبى و همهء اهل تفسير متفقند .
و باز بعد از اقوال ديگران گويد : شايد كه عاصل بن وائل بيش از ساير نكوهش كنندگان اين ماجرا را تكرار مىنموده است ( كه پيامبر ابتر است ) و به همين جهت رواياتى كه آيه را مربوط به عاص بن وائل مىداند ، اشتهار يافته است . « 2 »
تابعى بزرگوار ، سليم بن قيس هلالى در كتاب خود روايت كند ؛ كه اين آيه دربارهء شخص نامبرده نازل شده ، چه او يكى از سرزنشكنندگان رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله بود و هنگامى كه ابراهيم فرزند رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله درگذشت ، گفت : همانا محمّد ابتر شد و امير مؤمنان عليه السّلام عاص بن وائل را با همين نسبت در اشعار خود ياد نموده است آنجا كه فرمايد :
ان يقرفوا وصيّه و الأبترا * شأني الرسول و اللعين الأخزرا « 3 »
و عمار بن ياسر ، و عبد اللّه بن جعفر در ضمن سخنانشان كه خواهد آمد ، عاص بن وائل را در روز صفّين با همين صفت ياد كردهاند . بنابراين وى ابتر پسر ابتر است و امير مؤمنان هم او را با همين وصف در نامهاى كه خواهد آمد مخاطبش ساخته و چنين فرموده : از بندهء خدا امير المؤمنين به ابتر پسر ابتر عمرو بن عاص ، نكوهشكنندهء محمّد و خاندانش ؛ در زمان جاهليّت و اسلام .
آيهء كريمهء مذكور ، به ما مىفهماند كه هرفرزندى به عاص نسبت داده شده حلال زاده نيست و از همينجا فضيلت عمرو از ناحيهء نسب معلوم خواهد شد و اضافه بر اين
هامش
( 1 ) . تفسير ، فخر رازى : 8 / 503 .
( 2 ) . همان : 8 / 504 .
( 3 ) . ترجمه و شرح اين بيت در ضمن قصيدهء حضرت كه خواهد آمد ذكر مىشود .