است يعنى روح همه آنها يكى است . » « 1 » پس شريعت از حيث چيستى و ماى شارحه ما الشّريعة ؟ معناى لغوى داشته و به راهى اطلاق مىشود كه در كنار رودخانه است و مسيرى براى دستيابى به آب محسوب مىشود مثل شريعهء فرات و از حيث چيستى و ماى حقيقيّه ما الشّريعة ؟ احكام و بايد و نبايدهايى كه چگونگى سلوك الى اللّه و زيستن برپايهها و مايههاى الهى را آموزش مىدهد و تعيين مىكند تا در پرتو عمل به دستورات شرعى انسان به حاقّ و باطن معارف الهى و معنوى دست يابد و حيات روحانى و معقول و مشهود پيدا كند كه شريعت محمدى صلّى اللّه عليه و آله در حقيقت انسان را « احياء » مىكند چه احياى عقيدتى و چه احياى اخلاقى كه شريعت ختميّه برآيند و تكامل يافته شرايع آسمانى نوحى ، ابراهيمى ، موسوى و عيسوى است و حاوى و حامل همه فرمولهاى زيست سعادتمندانه و زندگى جاودانه خواهد بود و شريعت در اصطلاح اهل معرفت و سلوك حد اقل به دو معنا به كار رفته است :
الف ) اعمال ظاهرى و بدنى كه احكام تكليفى و تشريعى هستند .
ب ) جنبه ظاهرى و ساحت باطنى همه تعاليم و آموزههاى الهى كه بر پيامبران نازل شده است و از جمله گزارهها ، آموزهها و معارف حكمى و احكامى اسلام كه مرحوم علامه سيد حيدر آملى به همين دليل براى اصول پنجگانه و فروع دين ظاهر و باطن و صورت و سيرت قائل است و شريعت ، طريقت و حقيقت را براى همه عقايد و احكام پياده كردهاند ، مثلا توحيد اهل شريعت ، توحيد اهل طريقت و توحيد اهل حقيقت و . . . و نماز اهل شريعت ، نماز اهل طريقت و نماز اهل حقيقت و . . . « 2 »
و شيخ محمد لاهيجى در شرح گلشن راز مىگويند : « شريعت در لغت مشرعة الماء را مىگويند يعنى مورد ( ورودگاه ) شاربان آب و در اصطلاح ، عبارت است از :
امور دينى كه حضرت عزّت - عزّ شأنه - براى بندگان به لسان پيغمبر تعيين فرموده ، از
هامش
( 1 ) . مطهرى ، خاتميّت ، ص 49 .
( 2 ) . آملى ، سيد حيدر ، اسرار الشريعه ، ص 214 - 744 .