تعبير نغز و پرمغز لسان الغيب شيراز :
تا فضل و عقل بينى بىمعرفت نشينى * يك نكتهات بگويم خود را مبين كه رستى
« يا يك قدم بر خويشتن نه واندگر بر كوى دوست . »
و به تعبير شيرين و دلنشين حضرت امام خمينى رحمه اللّه به فاطمه طباطبايى :
فاطى ! تو و حق معرفت يعنى چه ؟ * دريافت ذات بىصفت يعنى چه ؟
ناخوانده الف به « يا » ره نخواهى يافت * ناكرده سلوك موهبت يعنى چه ؟
كه عارفان در اثر سير و سلوك به قرارگاه قرب و شهود مىرسند و راه روشن وصال را در پيش مىگيرند كه امير عارفان و امام سالكان على عليه السّلام فرمود : « و ارتوى من عذب فرات سهلّت له موارده فشرب نهلا و سلك سبيلا جددا ؛ يعنى از نهر شيرين سيراب شده و جايگاههاى ورودى به آن نهر براى او آماده شده و نخستين اب گوارا آشاميد و راهى روشن و هموار در پيش گرفت . »
پس عرفان به « عرفان عملى » است نه « علمى » كه عرفان علمى نيز تفسير مشهودات عارفان و تعبيرى از تجربه شهودى سالكان و اصل است لذا بايد طى مراحل و منازل كرد تا به « معرفت اللّه و توحيد الهى نائل شد . و اين مرتبه با استكمال علمى و عملى در ناحيه عقل و دل ممكن است كه على عليه السّلام فرمود : « لا يزكوا عند اللّه سبحانه إلّا عقل عارف و نفس عزوف » « 1 » يعنى فقط انسان صالحى به نزاهت روح و تزكيه نفس موفق است كه داراى دو ركن باشد :
أ . عقل عارف
ب . نفس عزوف
يعنى كسى كه نسبت به گناه بىرغبت بوده و خويشتن را از گناه بازمىدارد كه اين
هامش
( 1 ) . شرح غرر الحكم ، ج 6 ، ص 427 .