حاكم بر جميع موجودات است . آن ختم رسل است و اين ختم ولايت ، آن ختم ولايت كلّى بالاصالة است و اين خاتم ولايت كلّى به تبعيّت است . » « 1 »
و مرحوم آيت اللّه سيد جلال الدين آشتيانى نيز نوشتهاند : « به اعتبارى ولايت كليهء الهيّه جميع انواع و اقسام ولايت را از عامه و خاصه و مطلقه و مقيّده دربر مىگيرد .
ولايت از صفات كليه الهيّه است كه به اعتبارى ازلى و به لحاظ حكومت اين اسم كلى الهى ، در مظاهر خلقيّه دولت آن ، ابدى و غيرقابل نفاد و زوال است ، اگرچه نبوت تشريعى كه جهت ظهور و صورت آن مىباشد ، پايان مىپذيرد . چه آنكه آفتاب و خورشيد ، سفارت و رسالت محمديّه غروب نمود و حقيقت ولايت او در مشكات وجود اولياى او ، الى يوم القيامه متجلّى است و كمال حقيقى آن در ولايت مطلقه ، خاتم الاولياء مهدى ، صلوات اللّه عليه ظهور به هم مىرساند » . « 2 » لذا براساس ديدگاه استاد آشتيانى خاتم اولياء در هر عصر و زمانى « انسان كامل » است كه در وجود مبارك رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سپس حضرت وصىّ عليه السّلام و سپس امامان پس از او ظهور و بروز كرده است و مصاديق خاتم اولياء اوّلا و بالذات حضرت ختمى مرتبت محمد مصطفى صلّى اللّه عليه و آله و ثانيا و بالعرض جانشينان معصومش عليهم السّلام است كه براى خاتم پيامبران بالاصاله و براى ائمه دوازدهگانه بالوراثه است « 3 » و علامه حسنزاده آملى در باب حديث « باء بسم اللّه » را بر نبوت و ولايت و گستره آن اشاراتى لطيف داشتهاند « 4 » چنان كه در تصحيح و تعليقه بر شرح فصوص الحكم خوارزمى نيز مطالب بلند و عميقى را در خصوص « ولايت » ، ختم ولايت محمديّه صلّى اللّه عليه و آله مطرح فرمودند . « 5 » و در
هامش
( 1 ) . صحيفه امام ، ج 2 ، ص 249 .
( 2 ) . شرح رساله قيصرى ، ص 153 - 154 .
( 3 ) . ر . ك : شرح مقدمه قيصرى ، مقاله ختم اولياء از ديدگاه ابن عربى .
( 4 ) . حسنزاده آملى ، حسن ، هزار و يك كلمه ، ج 2 ، ص 172 - 207 ، كلمهء 254 .
( 5 ) . همو ، شرح فصوص الحكم ، خوارزمى ، ص 208 - 209 .