است و ابن عربى آن را در فتوحات ، باب 73 آوردهاند « 1 » پس مرحوم آقا محمد رضا قمشهاى و ميرزا احمد آشتيانى نظريهء ابن عربى در باب خاتم ولايت محمديه صلّى اللّه عليه و آله را فهم و تفسير كردهاند و « ختم ولايت مطلقه » را از آن امير المؤمنين عليه السّلام و ختم ولايت مقيّده را متعلق به مهدى موعود ( عج ) دانستهاند . « 2 » لكن چنانچه معروض داشتيم علامه سيد حيدر آملى به كلى در باب خاتم الولايه بودن عيسى عليه السّلام ولو ختم ولايت عامه را نفى مىكند و نسبت معنوى و صورى كه اولى بستر برهان ابن عربى بود را در خصوص عيسى عليه السّلام از حيث معنوى به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله قرب دارد نقد و رد مىنمايد و خاتم ولايت مطلقه را از حيث معنا و صورت در قرب به محمد صلّى اللّه عليه و آله و على عليه السّلام مىداند و ابن عربى و قيصرى را متّهم به تعصب نسبت به تسنّن مىداند « 3 » و در جايى ديگر مىنويسد : « همانگونه كه نبوّت ، دايرهاى متشكل از نقطههاى وجودات پيامبران در عالم خارج است و به وجود نقطهء محمد صلّى اللّه عليه و آله كامل مىشود ، ولايت نيز دايرهاى است متشكل از نقطههاى وجودات اولياء كه با وجود خاتم ولايت ، مهدى موعود ( عج ) كامل مىشود . قيامت با خاتم ولايت ، برپا و امر از دنيا به آخرت منتقل خواهد گرديد . » « 4 »
اما ميرزا احمد آشتيانى و آقا محمد رضا قمشهاى معتقدند ولايت كه به مطلقه و مقيده تقسيمپذير است داراى « ختمى » است و حتى ممكن است يكى از علماى امت حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله خاتم ولايت مقيّده او باشد و وصى از اوصياى او خاتم ولايت مطلقه و گاهى ولايت مطلقه بر ولايت عامه و ولايت مقيّدهء محمديه بر ولايت خاصه
هامش
( 1 ) . فتوحات مكيه ، ج 2 ، باب 73 ، ص 42 - 52 .
( 2 ) . آقاى محمد رضا قمشهاى در رسالة الولايه ، ص 5 - 7 ، در مجموعه آثار حكيم صهبا ، ص 111 - 149 و ميرزا احمد آشتيانى ، در ص 11 رسالة الولايه .
( 3 ) . آملى ، سيد حيدر ، جامع الاسرار و منبع الانوار ، ص 400 - 448 .
( 4 ) . المقدمات من كتاب نصو النصوص ، ص 170 - 180 و 188 - 195 .