گاهى متهافت نيز مىنمايد و منشأ تفسيرهاى مختلفى شده است از جمله در پايان باب چهارم ، فتوحات مكيه آوردهاند :
« و لهذا الرّوح المحمّدى مظاهر فى العالم ، و اكمل مظهره فى قطب الزمان و فى الأفراد و فى الولاية المحمّدى و ختم الولاية العامة الذى هو عيسى عليه السّلام » « 1 » و يا مىنويسد : « ختم بر دو گونه است ختم ولايت به نحو مطلق و ختم ولايت محمّديه صلّى اللّه عليه و آله . ختم ولايت به نحو مطلق ، عيسى بن مريم عليه السّلام است كه در زمان اين امت ، به نبوت مطلقه ولىّ مىباشد و ميان او و نبوت تشريعى و رسالت فاصله افتاده و نزول او در آخر الزمان به عنوان وارث خاتم - كه پس از او وليّى به نبوّت مطلقه وجود ندارد - تحقق مىيابد و سپس مىنويسد : « اما ختم ولايت محمّديه صلّى اللّه عليه و آله به مردى از عرب اختصاص دارد كه از تبار كريمترين و ارجمندترين خاندانهاست . او امروز در روزگار ما موجود است و من در سال 595 او را شناختم و علامتى را كه خداوند آن را از ديدهء بندگانش پنهان ساخته است ، ديدم . خدا آن را در شهر « فاس » برايم مكشوف ساخت و من از او خاتم ولايت را كه همان خاتم نبوت مطلقه است و بسيارى از مردمان از آن ناآگاهند ، ديدم . . . لذا ختم ولايت عامه را عيسى عليه السّلام و خاتم ولايت محمدّيه صلّى اللّه عليه و آله را مهدى موعود ( عج ) مىداند . « 2 » و يا در فرازى ديگر مىنويسد :
« الا ان ختم الاولياء شهيد * و عين امام العالمين فقيد
هو السّيد المهدى من آل احمد * هو الصارم الهندىّ حين يبيد « 3 »
و در رسالهء الشجرة النعمانية فصلى به نام « المطلب المهدى » آمده و خاتم اولياء بودن مهدى ( عج ) را ثابت مىكند و مطالب فتوحات مكيه را تكرار مىكند « 4 » اما در
هامش
( 1 ) . الفتوحات المكيه ، ج 1 ، ص 205 .
( 2 ) . همان ، ج 2 ، ص 42 - 52 ، باب 73 .
( 3 ) . همان ، ج 3 ، ص 328 .
( 4 ) . الشجرة النعمانيه ، شرح صدر الدين قونوى ، ص 58 ، چ بيروت ، و عين عبارت در فتوحات ، ج 3 ، ص 27 ، آمده است البته با اين فرق كه جدّ مهدى در فتوحات « حسن » و در اينجا « حسين » آمده است .