شمع جمع را به خوبى بر مشرب حكمى و عرفانى ترسيم و تفسير كردهاند . « 1 »
و به تعبير استاد سيد جلال الدين آشتيانى : « اعيان ثابته ، تعيّنات اسماء الهيهاند و عالم منسوب است به عين ثابت انسان كامل ، چون عين ثابت انسان سيادت بر ساير اعيان ثابته ممكنات دارد . . . حقيقت اسم اعظم نيز به اعتبار آنكه خالى از تكثر نمىباشد ، ممكن نيست مرتبط به حق باشد ، و حق واحد صرف لا متعين بدون واسطهاى منشأ ظهور اين اسم گردد . آن واسطه ، خليفهء واقعى حقّ است ، كه اسم اللّه از تعيّنات اين حقيقت كليه مىباشد . . . اين حقيقت عبارت است از « فيض اقدس » كه ما تبعا لبعض ابناء التحقيق از آن تعبير به حقيقت محمديّه صلّى اللّه عليه و آله نمودهايم . » « 2 » پس :
1 . مرتبه اسماء و صفات نيز تعيّن حقيقت محمّديه است .
2 . اسم اللّه اسم احديت جمعيّه جميع اسماء است . باعتبار جهت ظهور در عالم اسماء ، صورت و تعين اين اسم ، عين ثابت انسان ختمى محمدى صلّى اللّه عليه و آله است .
3 . عين ثابت انسان كامل ، سمت سيادت نسبت به ساير اعيان ثابته دارد .
4 . فرق بين مرتبهء انسان كامل يا مرتبه « عمائيه » با مرتبهء « الهيّه » به اعتبار ربوبيت و مربوبيت است ، حقيقت محمديه صلّى اللّه عليه و آله « مربوب » و مرتبهء الهيّه ربّ اين حقيقت است زيرا اين حقيقت مظهر اسم اعظم و ساير اسماء محكوم به حكم اسم اعظماند . « 3 »
بنابراين خداوند اولا در عين ثابت محمدى تجلى كرده و سپس از طريق او در ساير اعيان تجلّى كرده است و چون روايات عامه و اماميه ناظر بر « اتحاد روحى و نورى » پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و جانشين بلافصل او على بن ابيطالب عليه السّلام و همچنين رواياتى بر اتحاد روحى و كينونت قرآنى پيغمبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله با امامان شيعه عليهم السّلام وجود دارد و نظريه حقيقت محمديه صلّى اللّه عليه و آله قرب خاص وجودى با « ولايت » حضرات
هامش
( 1 ) . ر . ك : مفاتيح الاعجاز فى شرح گلشنراز ، ص 23 - 24 ، شمس الدين محمد لاهيجى ، با مقدمه ، تصحيح و تعليقات دكتر محمد رضا برزگر خالقى و عفت كرباسى ، انتشارات زوّار ، چ پنجم ، 1383 ، تهران .
( 2 ) . شرح مقدمه قيصرى ، ص 649 ، چ اول ، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى ، 1365 ، قم .
( 3 ) . ر . ك : همان ، ص 220 - 224 .