عميق قرآنى - روايى و اصالت « انسان كامل » در عوالم وجود چه در « قوس نزول » و چه در « قوس صعود » كه « كون جامع » است توانستند بلندمرتبهترين معارف عرفانى را استخراج و اصطياد نمايند كه انسان كامل « تعين اول » و حقيقت محمديه صلّى اللّه عليه و آله صادر نخستين است كه « تجلّى اعظم » است و « ظهور اول » چه اينكه دو مقام كلى براى حضرت حقّ سبحانه است : الف ) مقام هويت غيبيّه احديّه كه به « عنقاء مغرب » موسوم و موصوف است و حقيقت حقّ به اعتبار مقام ذات و كنه حقيقت از فرط كمون و بطون ، اسم و رسمى ندارد و قبول اشاره نمىكند و محكوم به هيچ حكمى نيست و قلوب اولياء از ساحت قدس او محجوب و عقول ارباب حكمت و شهود از فهم و ادراكش محروم مىباشد و اساس و مغزاى عرفان در حوزه « نظر » اعتراف به « جهل » در اين زمينه است كه پيامبر اعظم صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « ما عرفناك حق معرفتك » « 1 » و در حوزه « عمل » نيز اقرار به « عجز » در « عبوديت » نسبت به اوست كه سيد ثقلين صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « ما عبدناك حق عبادتك » « 2 » و خداى سبحان نيز قاعده عقلى استثناء نابردار
وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ . . .
« 3 » را در امتناع ذاتى و محال عقلى بودن معرفت به كنه ذاتش مطرح فرمودهاند زيرا « محبط مطلق » هرگز محاط شدنى نيست و على عليه السّلام نيز فرمود : « لا يدركه بعد الهمم و لا يناله غوص الفطن » « 4 » چنان كه در فرازى ديگر فرمود : « لم يطلع العقول على تحديد صفته و لم يحجبها عن واجب معرفته » « 5 » و قيصرى نيز در شرح فصوص در بحث از مقام ذات كه لابشرط مقسمى است و احدى را به آن راه نيست حتّى انبياء و اولياء در آن حيراناند تصريح مىكند : « و اما الذّات الالهيّه فحار فيها جميع الانبياء و الاولياء « 6 » . . . لا يمكن لأحد معرفتها » « 7 » و اين هويت غيبيّه مطلقه كه منقطع
هامش
( 1 ) . بحار ، ج 68 ، ص 23 .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . آل عمران ، 30 .
( 4 ) . نهج البلاغه ، خطبه اول .
( 5 ) . همان ، خطبه 49 .
( 6 ) . شرح فصوص قيصرى ، ص 69 - 70 .
( 7 ) . همان ، ص 87 .