الف . مرگ سرخ و آن جنگ با نفس است كه به « جهاد اكبر » موسوم است كه به آن « موت جامع » نيز مىگويند .
ب . مرگ سفيد كه گرسنگى است زيرا تحمّل گرسنگى باطن را نورانى مىنمايد و چهرهء دل را سفيد مىگرداند .
ج . مرگ سبز كه زهدورزى و سادهپوشى يا پوشيدن لباس پينهزده است تا زندگى به آن سبز شود و با قناعت ممكن است .
د . مرگ سياه كه به دوش كشيدن رنج و علامت خلق است و خداى تعالى نيز فرمود :
وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ
« 1 » چه اينكه دل عارفان نه تنها از ملامت ملامتگران اذيت نمىشود بلكه لذّت و حلاوت مىبرد و حافظ شيرازى سرودند :
وفا كنيم و ملامت كشيم و خوش باشيم * كه در طريقت ما كافريست رنجيدن
حكيمان الهى و عارفان حقيقى هماره از انواع مرگهاى ارادى سخن رانده و به تعريف و تفسير و ويژگىهاى آنها پرداختند « 2 » و در حقيقت قرآن كريم « مرگ ارادى » را با توجه به انواع ، اقسام و مراتبش در يكى از آيات بيّنات مطرح فرمود « 3 » كه امام جعفر صادق عليه السّلام نيز فرمود : « مرگ همان توبه است ؛ الموت هو التّوبه » « 4 » و توبه داراى مراتب و درجاتى چون توبه عام ، خاص و خاص الخاص دارد كه همه مراتب مرگ ارادى را از آغاز تا انجام شامل شده و اقسام مرگ ارادى را نيز دربر مىگيرد و ملا هادى سبزوارى در تعريف موت اختيارى آوردهاند : « هو منع هوى النّفس و قتلها و قلع شهواتها » و سپس اصناف چهارگانه موت اختيارى را طرح و شرح نمودهاند . « 5 »
هامش
( 1 ) . مائده ، 54 .
( 2 ) . ر . ك : حسنزاده آملى ، عيون مسائل نفس و شرح آن ، ج 2 ، ص 363 - 364 و 482 - 484 ، ترجمهء محمد حسين نائيجى ، سجادى ، سيد جعفر ، فرهنگ لغات و اصطلاحات عرفانى ، ص 536 - 537 .
( 3 ) . بقره ، 54 .
( 4 ) . كاشانى ، عبد الرزاق ، اصطلاحات الصوفيه ، ص 124 .
( 5 ) . سبزوارى ، ملا هادى ، شرح الاسماء ، ص 430 - 431 .