« حضور » حقّ بودن و « روح » را قبل از اينكه با « مرگ طبيعى » از جسم و بدن مفارقت يابد ، از بدن آزاد ساختن كه مولوى گفتهاند :
پيشتر از مرگ خود اى خواجه مير * تا شوى از مرگ خود اى خواجه مير
كه امير شدن با مردن ممكن است و « مير » مصرع اول امر به مردن ارادى و مير مصرع دوم « امير » شدن و پيروز و رستگار شدن است و در قرآن كريم خداى سبحان فرمود :
وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ
« 1 » كه در تفسير اهل معرفت خارج شدن از بيت به بيت نفس تفسير شده است و نيل به « موت نفس » بسيار دشوار است و بايد گفت كه هجرت دو نوع است : الف .
هجرت افاقى و بيرونى كه از مكانى به مكانى و از جايى به جايى رفتن است و ظاهر آيه نيز دالّ بر آن است ب . هجرت انفسى و درونى كه از مكانى به مكانى و از مرحلهاى به مرحلهاى رفتن است و باطن آيه ناظر به آن است و « ادراك موت » در هجرت درونى كه هجرت از بديها و رذائل به خوبيها و فضائل و سپس طىّ مقامات معنوى و سفر در اسفار اربعهء عرفانى است واقع مىشود و در اثر تجربه و شهود « موت ارادى » دست يافتنى است كه قيصرى در شرح نصوص در موت ارادى به ازاى موت طبيعى آوردهاند : « و بازائه الموت الارادى الذى يحصل للسالكين المتوجهين الى الحقّ قبل وقوع الموت الطبيعى قال صلّى اللّه عليه و آله : من اراد أن ينظر الى ميت يمشى على وجه الارض فلينظر الى . . .
و قال موتوا قبل ان تموتوا فجعل الاعراض عن متاع الدنيا و طيباتها و الامتناع عن مقتضيات النفس و لذّاتها و عدم اتباع الهوى موتا لذلك ينكشف للسالكين ما ينكشف للميت و يسمى بالقيمة الصغرى و جعل بعضهم الموت الارادى مسمّى بالقيمة الوسطى لزعمه » و علامه حسنزاده آملى در خصوص هجرت درونى و موت ارادى سرودهاند :
هامش
( 1 ) . نساء ، 100 .