برگردد و گرنه همه كارهايش به صورت « ملكه » از او صادر مىشود بدون اينكه خودش توجه داشته باشد مانند آنچه دربارهء ملائكه « مهيّم » گفته مىشود : فرشتگان مهيّم ، ملائكهء مخصوصى هستند كه غرق در هيمان الهى بوده ، حيرتزدهاند و اصلا نمىدانند كه غير از خدا چيزى در جهان خلق شده است . . . » « 1 » و جناب ميرزا احمد آشتيانى نيز در توصيف « مقام ولايت » انتهاى سفر اول مىنويسند : « و به مجرد حصول اليقين للشخص لا يلحق باهل هذا المقام ، و لا بحصول الكشف الشهودى ايضا الّا ان يكون موجبا لفناء الشاهد فى المشهود و محو العابد فى المعبود . » و لذا مىفرمايد كسانى كه سالك اين اسفار نشده و به مقام فناى همهجانبه و توحيد و ولايت بار نيافتهاند و قرب نوافل و فرائض ندارند « ولىّ و اصل » نيستند و تنها در حجاب علم و شهود گرفتارند و « العلم هو الحجاب الاكبر » كه بين توحيد علمى و عيانى و شناخت نظرى و شهودى واقعى فرقها و فاصلههاست كه اوّلى با « قدم برهان » است و دومى با « قدم شهود » ذوق و عرفان » پس « وحدت شهود » و سپس « وحدت وجود » در اثر سير و سلوك حقيقى ممكن است كه قال على عليه السّلام : ان للّه تعالى شرابا لاوليائه ، اذا شربوا سكروا و اذا سكروا طربوا و اذا طربوا طابو ، و اذا طابوا ذابو ، و اذا ذابوا خلصوا ، و اذا خلصوا طلبوا ، و اذا طلبوا وجدوا ، و اذا وجدوا وصلوا ، و اذا وصلوا اتصلوا ، و اذا اتّصلوا لا فرق بينهم و بين حبيبهم » « 2 » امير المؤمنين عليه السّلام فرمود : خداوند براى اولياى خود شرابى دارد كه چون بياشامند مست شوند و چون مست شوند ، به وجد و طرب آيند و چون به طرب آمدند از غلّ و غش پاك مىشوند و چون پاك شدند در محبت خدا ذوب مىشوند و چون ذوب شدند ، خالص مىشوند و چون خالص شدند ، ذات او را طلب مىكنند و چون او را طلب كردند او را مىيابند و چون او را يافتند با او جمع شوند و چون جمع شدند ،
هامش
( 1 ) . جوادى آملى ، عبد اللّه ، تفسير موضوعى قرآن مجيد ، ج 11 ، ص 403 .
( 2 ) . آملى ، سيد حيدر ، جامع الاسرار ، ص 205 .