الخيبر بقوّة جسمانية ، بل قلعتها بقوّة ربانيّة و . . . » « 1 » و اين اتصاف حاصل نمىشود مگر اينكه سالك « توجه تامّ » به حضرت حق مطلق تبارك و تعالى يابد زيرا با اين توجه تامّ است كه جهت حقّى يا يلى الربّى او بر جهت خلقى يا يلى الخلقىاش غلبه يافته تا اينكه بهطور كلى و كامل سالك فانى فى اللّه و محو در جمال و جلال الهى مىگردد و چرا چگونه نباشد كه چون آهن در مجاورت با آتش و استعداد و قبول صفات آن به تدريج صفات الهى را در خود ظهور داده و مظهر جمال و جلال الهى گردد ، انسانى كه از « روح خداست » مىتواند با « معرفت و عبوديت الهى » آهسته آهسته قابليت خلافت الهى را يافته و مظهر مهر و قهر خداى سبحان گردد كه « تزكيه نفس و تصفيه درون » در كنار خودشناسى و معرفت نفس او را آرام ، آرام به مقام « فناى مطلق » رسانده و توحيد ذاتى ، صفاتى و فعلى پيدا مىكند و « موحّد كامل » مىگردد البته مراتب انسانهاى سالك كوى حق محفوظ است و سالكان غيرمعصوم بايستى تحت هدايت و عنايت و حمايتهاى ظاهرى و باطنى انسان كامل معصوم عليه السّلام راه به جايى برند . و « عبد محض » خداوند شده و از رهگذر « عبوديت » به « ربوبيت » كه جوهره انسان الهى است نائل گردند از ديدگاه مرحوم ميرزا احمد آشتيانى مقام « ولايت خاصّه » و فناى تام در خداى سبحان و ربوبيت در پرتو عبوديت مراحلى دارد كه عبارتند از :
1 . معرفت به خداى سبحان از راه يقين برهانى و سپس يقين شهودى .
2 . عشق و محبّت صادق و حقيقى كه تنها رنگ و رايحهء خدايى داشته باشد ، محبّتى كه مركب است و زاد و توشه محبّ تقواى الهى .
3 . تزكيه نفس و طهارت درونى دائمى و هماره در سير و سلوك الى اللّه .
4 . عبوديت تامّ كه لا ينقطع از رهگذر تبعيت از شريعت حقّه محمدى صلّى اللّه عليه و آله حاصل گردد .
هامش
( 1 ) . همان ، ص 867 .