راستى جز سايهها و اشعههاى وجودى نيستند كه بر اين اساس هيچيك از اشكالات مذكور پيش نمىآيد .
و حاصل سخن اينكه حكيم سبزوارى هرچند در به دو أمر با مشهور موافقت نموده ( و قائل به تشكيك در مراتب وجود و به شرط لا بودن واجب بوده ) . جز اينكه پس از روشن شدن حق مطلب و تابش نور برهان از افق بيان ، به حقّ خالص تصريح نموده و قول صحيح را اظهار داشته است « كه همان وحدت شخصى وجود مطلق و تشكيك در مظاهر و مجالى آن مىباشد . » « 1 » و در موضعى ديگر مرحوم آشتيانى واجب و ممكن ، قديم و حادث ، فاعل و قابل ، علت و معلول ، هريك را تنها نوعى از انواع مظاهر حق تعالى و قسمى از اقسام مجالى او در مراتب كمالات و خصوصيات او مىگيرند . « 2 »
و شيخ محمود شبسترى چه نيكو سرودهاند :
- همه اشياء به نور اوست پيدا * كجا گردد به غير خود هويدا
- وجود اندر كمال خويش سارى است * تعيّنها امور اعتبارى است و . . .
پس « هستىشناختى فلسفى » در « فلسفه صدرائى » و « هستىشناسى عرفانى » توان تفسير مراتب وجود و ولايت و مظاهر وجود و ولايت را دارا خواهد بود تا مقام « انسان كامل » و « مقام ولايت » كه درهم عجين بلكه عين هم هستند روشن شود و
هامش
( 1 ) . تعليقه بر حكمت منظومه ، ص 149 ، و در اين خصوص لازم است به كتابهاى ذيل مراجعه شود : رسائل حكميّه مرحوم مدرس يزدى ، ص 87 - 86 ، تعليقه بر كشف المراد بر تجريد الاعتقاد ، ص 63 ، استاد حسنزاده آملى و نصوص الحكم بر فصوص الحكم ، ص 61 - 60 ، استاد حسنزاده آملى و نهاية الحكمة علامه طباطبائى ، ص 278 - 277 ، فصل 5 رحلهء 12 . پاورقى اصول فلسفه در روش رئاليسم ، ج 5 ، ص 124 - 123 ، درر الفوائد محمد تقى آملى ، ص 469 - 463 ، رسالهء نقد النقود ، ص 46 ، سيد حيدر آمى ترجمه طيبيان ، هرم هستى ، ص 5 - 174 حائرى تهرانى ، تفسير الميزان فارسى ، ج 19 ، ص 298 - 296 ، شرح مقدمه قيصرى ، ص 47 ، سيد جلال الدين آشتيانى ، شرح مختصر منظومه ، ص 47 ، ج 1 ، و شرح مبسوط ، ج 1 ، ص 225 الى - 250 ، استاد شهيد مطهرى و . . . رسالهء وحدت از ديدگاه عارف و حكيم ، ص 30 - 29 ، استاد حسنزاده آملى و . . .
( 2 ) . اساس التوحيد ، ص 35 ، ميرزا مهدى آشتيانى .