غيب مضاف و شهادت مضاف و شهادت مطلقه كه از احديت غيبى ، احديت ظهورى و فيض اقدس و مقدس چه در قوس نزول و يا قوس صعود تفسير شود « ولايت » شامل همهء آن حقايق وجودى است كه « كون جامع » باشد و « انسان كامل » مظهر « ولىّ » خواهد بود . لذا بصيرت به حقيقت ولايت كه همانا وساطت فيض بوده و خود متفرع بر قرب و فناى در حق است پيشانگارههائى دارد كه فهم ناب فلسفى و شهود زلال عرفانى مىطلبد و عبارتند از :
1 - اصالت وجود و اعتباريت ماهيت نزد حكيم و عين ثابت نزد عارف . « 1 »
2 - توحيد وجودى يا وحدت حقيقى وجود مطلق به اطلاق مقسمى يا لا به شرط به لا بشرطيّه مقسمى كه ظاهر در مظاهر است و به وحدت شخصى وجود نيز موسوم است . « 2 »
3 - ظهور حقيقت وحدانى وجود به وحدت شخصيه در مراتب و ملابس كثرات اسمائيه در حضرت لاهوت و امكانيه در حضرت غيبيّه از جبروت ، ملكوت ، ناسوت و حضرات كليهء وجود كه به وجهى پنج و به وجهى شش مرتبه باشند . « 3 »
4 - تطابق مراتب كلى وجود در اصول حقائق و تمايز آنها در ميزان قرب و بعد از منبع وحدت و منشأ كثرت .
5 - فهم به اين معنا كه ذات هستى كه از آن به وجود مطلق ، احديت ذاتى ، غيب الغيوب ، غيب هويت و عنقاء مغرب و . . . تعبيرى نمايند فاقد هرگونه تعيّن بوده و از اين جهت هيچ ارتباطى با موجودات متعين ندارد لذا لازم است واسطهاى بين وجود
هامش
( 1 ) . با توجه به اختلاف ديدگاه و اختلاف برداشتهائى كه از گذشته تاكنون پيرامون آنها وجود دارد .
( 2 ) . كه به تعبير استاد مطهرى در هر قرنى شايد به تعداد انگشتان دست باشند كسانى كه « وحدت وجود » را ادراك نمايند .
( 3 ) . حضرت امام در مصباح الهدايه ، شرح دعا سحر ، سرّ الصلاة و . . . و شرح مقدمه قيصرى سيد جلال الدين اشتيانى و . . .