ايمان اعظم : مرحلهء عاليتر از اسلام اعظم مرحلهء ايمان اعظم است و آن عبارت است از شدّت ظهور و وضوح اسلام اعظم به طورى كه از علم و باور تجاوز نموده به مرتبهء مشاهده و عيان برسد و در اين هنگام سالك از عالم ملكوت ارتحال نموده و قيامت كبراى انفسيّه بر او قائم و به عالم جبروت داخل مىشود و از مشاهدات ملكوتيّه به معانيات جبروتيّه فائز مىگردد .
هجرت عظمى : و بعد از اين سالك از وجود خود مهاجرت نموده و آن را بالمرّه رفض كند و آن مسافرت به عالم وجود مطلق است . . . پس از اين مرحله بايد سالك با آثار ضعيف وجود خود در مجادله برآمده و بقاياى آن را كه خود را مخفى داشتهاند بالمرّه نابود و ريشهكن سازد تا بتواند در بساط توحيد مطلق قدم گذارد . و اين عالم ، عالم فتح و ظفر است و بدين وسيله عوالم دوازدهگانه طىّ شده و چنين كسى كه از هجرت عظمى و جهاد اعظم گذشته و فاتح و مظفّر شده است وارد عالم خلوص خواهد شد و در مضمار
إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ
« 1 » قيامت عظماى انفسيّه بر او قائم ، از اجسام و ارواح و جميع تعيّنات گذشته و از همه فانى شده و قدم در عالم لاهوت نهاده و از تحت
كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ
« 2 » بيرون مىرود . چنين شخصى به موت ارادى ، ميّت خواهد بود . . . » « 3 »
پس اسلام و ايمان ذو مراتب و مقول به تشكيك هستند و در آيهء
لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ
« 4 » نيز مراتبپذيرى ايمان كاملا مطرح شده و آيهء
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا . . .
« 5 » هم ذات مراتب و مظاهر بودن ايمان را نشان داده شده است لذا ايمان « ايمان تقليدى » ، « ايمان تحقيقى » اعم از عقلى و شهودى از حيث علمى - معرفتى و
هامش
( 1 ) . بقره ، 156 .
( 2 ) . آل عمران ، 185 .
( 3 ) . ر . ك : حسينى تهرانى ، محمد حسين ، رسالهء لب اللباب ، ص 59 - 74 ؛ و ص 71 - 110 ، رسالهء سير و سلوك منسوب به بحر العلوم با مقدمه و شرح علامه تهرانى ، چ ششم ، 1422 ق .
( 4 ) . فتح ، 4 .
( 5 ) . نساء ، 136 .