* ( « إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّه وَالْفَتْحُ » ) * كلمه « اذا » ظهور در استقبال ( آينده ) دارد ، و اين ظهور اقتضا دارد كه مضمون آيه شريفه خبرى باشد از امرى كه هنوز رخ نداده و به زودى رخ مىدهد ، و چون آن امر يارى و فتح است ، در نتيجه سوره مورد بحث از مژده هايى است كه خداى تعالى به پيامبر داده ، و نيز از ملاحم و خبرهاى غيبى قرآن كريم است .
و منظور از « نصر » و « فتح » - آن طور كه بعضى « 1 » از مفسرين پنداشتهاند - جنس نصرت و فتح نيست ، تا آيه شريفه با تمامى مواقفى كه خداى تعالى پيامبرش را يارى نموده و بر دشمنان پيروز كرده منطبق شود ، مثلا با ايمان آوردن انصار و اهل يمن هم منطبق گردد ، چون با آيه * ( « وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّه أَفْواجاً » ) * نمىسازد ، زيرا اسلام آوردن انصار و اهل يمن و ساير مسلمانان كه قبل از فتح مكه مسلمان شدند فوج فوج نبوده .
و نيز منظور آيه ، صلح حديبيه كه خداى تعالى آن را در آيه « إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً » فتح خوانده نمىتواند باشد ، براى اينكه آيه بعدى با آن انطباق ندارد ، و در صلح حديبيه مردم فوج فوج داخل اسلام نشدند .
پس روشنترين واقعه اى كه مىتواند مصداق اين نصرت و فتح باشد ، فتح مكه است ، چون فتح مكه در حيات رسول خدا ( ص ) و در بين همه فتوحات ، ام الفتوحات و نصرت روشنى بود كه بنيان شرك را در جزيرة العرب ريشه كن ساخت .
و مؤيد اين نظريه وعده نصرتى است كه در ضمن آيات نازله در باره حديبيه داده و فرموده : « إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّه ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَه عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً وَيَنْصُرَكَ اللَّه نَصْراً عَزِيزاً » « 2 » ، چون بسيار نزديك به ذهن است كه منظور از فتح و نصر عزيز ، همان فتح مكه باشد ، چون تنها فتحى كه مرتبط با فتح حديبيه باشد همان فتح مكه است كه دو سال بعد از صلح حديبيه اتفاق افتاد .
و اين نظريه به ذهن نزديكتر است ، تا آيه را حمل كنيم بر اجابت دعوت حقه از ناحيه اهل يمن و دخول بدون خونريزيشان در اسلام ، پس نزديكتر به اعتبار همان است كه بگوييم : مراد از نصر و فتح ، نصرت رسول خدا ( ص ) بر كفار قريش ، و
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 256 .
( 2 ) همانا ما براى تو فتحى روشن مقرر كرديم ، تا خداوند از گناه گذشته و آينده تو درگذر و نعمت خود را بر تو به حد كمال برساند و تو را به راه راست هدايت كند . و خدا تو را با نصرتى با عزت و كرامت يارى خواهد كرد . سوره فتح ، آيات 1 - 3 .