اين توهم مىفرمايد « اگر در گذشته چنين كرديم و چنان شد و شما چنان بوديد و چنين شديد ، كارى به گذشته نداريم ، گذشته هر چه بوده بايد امروز رب آن بيت را بپرستيد ، كه شما را با ايام دو رحلت مانوس كرد ، و در اين وظيفه هيچ شرطى در كار نيست » . و يا بويى از تفصيل را داشته ، يعنى جا داشته توضيح دهد در چه حالى رب اين بيت را بپرستند ، و در چه حالى نپرستند ، و اين دو حال را از يكديگر جدا كند ، چون جاى چنين توهمى بوده ، فرموده : نه ، تفصيلى در بين نيست ، در هر حالى كه پيش بيايد بايد رب اين بيت را بپرستيد ، پس حرف فاء در اين آيه نظير حرف « فاء » در آيه « وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ » « 1 » است .
و حاصل معناى آيات سه گانه اين است كه قريش بايد رب اين بيت را بپرستد ، بخاطر اينكه رب اين بيت ايشان را با دو رحله تابستانى و زمستانى مانوس كرد ، تا هم گردونه تجارت و زندگيشان بگردد ، و هم در وطن ايمن باشند .
آنچه تا كنون گفته شد بر اين فرض بود كه سوره مورد بحث جداى از سوره فيل ، و سياقش مستقل از سياق آن باشد ، و اما بر فرضى كه اين سوره جزو سوره فيل و متمم آن باشد ، در اين فرض گفتهاند حرف « لام » در كلمه « لايلاف » تعليلى و متعلق به مقدرى است كه مقام بر آن دلالت مىكند ، و معنايش اين است كه : اگر ما اين رفتار را با اصحاب فيل كرديم ، نعمتى بود از ما به قريش ، اضافه بر نعمتهايى كه بر آنان انعام كرده بوديم ، و دو رحلت زمستانى و تابستانى به آنان داده بوديم ، پس گويا فرموده : نعمتى به سوى نعمت ديگر به ايشان داديم ، و لذا بعضى « 2 » گفتهاند : لام مذكور در آخر به معناى « الى - به سوى » منجر مىشود ، و اين گفته « فراء » است .
و بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : معنايش اين است كه : ما اين بلا را به سر اصحاب فيل آورديم تا قريش با شهر مكه مانوس شود و بتواند در آن شهر بماند ، و يا اين كار را كرديم تا قريش را كه از ترس ابرهه از شهر گريخته بودند ، دوباره به شهرشان علاقمند كنيم ، لذا لشكر ابرهه را هلاك كرديم ، و اين باعث شد كه قريش بيش از پيش به مكه و كعبه علاقمند شوند ، و نيز محمد ( ص ) در آنجا متولد شود و سپس به عنوان رسولى بشير و نذير مبعوث گردد ، ليكن اشكال در اين چند معنا در استفاده آنها از سياق است ، و اينكه اين معانى از كجاى سياق بر مىآيد .
هامش
( 1 ) و به خاطر پروردگارت شكيبايى كن . سوره مدثر ، آيه 7 .
( 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 545 .