« 1 » ، و در آياتى بسيار زياد سرنوشت آخرت را چه خوش و چه بدش را جزا و اجر خوانده .
و نيز با همه اين بيانات كه از نظرتان گذشت بيان مىكند كه سرمايه آدمى زندگى او است ، با زندگى است كه مىتواند وسيله عيش خود در زندگى آخرت را كسب كند ، اگر در عقيده و عمل حق را پيروى كند تجارتش سودبخش بوده ، و در كسبش بركت داشته است ، و در آينده اش از شر ايمن است ، و اگر باطل را پيروى كند ، و از ايمان به خدا و عمل صالح اعراض نمايد ، تجارتش ضرر كرده ( نه تنها از سرمايه عمر چيزى زايد بر خود سرمايه به دست نياورده ، بلكه از خود سرمايه خورده ، و سرمايه را وسيله بدبختى خود كرده است ) و در آخرتش از خير محروم شده ، لذا در سوره مورد بحث مىفرمايد : * ( « إِنَّ الإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * و مراد از ايمان ، ايمان به خدا ، و مراد از ايمان به خدا ايمان به همه رسولان او ، و مراد از ايمان به رسولان او اطاعت و پيروى ايشان است ، و نيز ايمان به روز جزا است هم چنان كه قرآن در جاى ديگر تصريح كرده به اينكه كسانى كه به بعضى از رسولان خدا ايمان دارند ، و به بعضى ندارند ، مؤمن به خدا نيستند « 2 » .
و ظاهر جمله * ( « وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * اين است كه به همه اعمال صالح متصف باشد .
پس اين جمله استثنائيه شامل فاسقان كه بعضى از صالحات را انجام مىدهند ، و نسبت به بعضى ديگر فسق مىورزند نمىشود ، و لازمه اين ، آن است كه منظور از خسران اعم از خسران به تمام معنا باشد يعنى شامل خسران از بعضى جهات هم بشود ، و بنا بر اين دو طايفه خاسرند ، يكى آنهايى كه از جميع جهات خاسرند نظير كفار معاند حق و مخلد در عذاب ، دوم آنهايى كه در بعضى جهات خاسرند ، مانند مؤمنينى كه مرتكب فسق مىشوند و مخلد در آتش نيستند چند صباحى عذاب مىبينند ، بعد عذابشان پايان مىپذيرد و مشمول شفاعت و نظير آن مىشوند .
* ( « وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ » ) * كلمه « تواصى » به معناى سفارش كردن اين به آن و آن به اين است . و « تواصى به حق » اين است كه : يكديگر را به حق سفارش كنند ، سفارش كنند به اينكه از حق پيروى نموده و در راه حق استقامت و مداومت كنند ، پس دين حق چيزى به جز پيروى اعتقادى و عملى
هامش
( 1 ) كسى كه عمل صالح كند ، به نفع خود كرده ، و آن كس كه بدى كند به ضرر خودش كرده .
سوره حم سجده ، آيه 66 .
( 2 ) سوره نساء ، آيه 150 و 151 .