مصيبت است ، و كلمه « صرم » به معناى چيدن ميوه از درخت است ، و كلمه « استثناء » كه مصدر فعل « يستثنون » است ، به معناى اين است كه بعضى از افراد كل را از حكم كل كنار بگذاريم ، و نيز به معناى گفتن كلمه « ان شاء اللَّه » در هنگام وعده قطعى و يا هر سخن قطعى ديگر است ، و اگر اين كلمه را هم استثناء خواندهاند ، بدين جهت است كه وقتى مىگويى :
« فردا ان شاء اللَّه به سفر مىروم » معنايش اين است كه من فردا در همه احتمالات به سفر مىروم مگر يك احتمال ، و آن اين است كه خدا نخواهد به سفر بروم .
و منظور از « طائف عذاب » ، آن عذابى است كه در شب رخ دهد ، و كلمه « صريم » به معناى درختى است كه ميوه اش را چيده باشند . بعضى « 1 » گفتهاند : به معناى شب بسيار تاريك است . بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : ريگزارى بريده از ريگزار ديگر است كه در آن چيزى نمىرويد ، و هيچ فايده اى ندارد .
آيات مورد بحث يعنى آيه * ( « إِنَّا بَلَوْناهُمْ » ) * تا هفده آيه ، تكذيبگران نبوت رسول خدا ( ص ) را كه به آن جناب تهمت جنون مىزدند تهديد مىكند ، و تشبيهى كه در آن آمده دلالت دارد بر اينكه اين تكذيبگران هم به طور قطع عذاب خواهند شد ، و بلكه هم اكنون يعنى در ايام نزول آيات ، عذاب در راه بوده ، چيزى كه هست خود كفار از آن غافل بودند ، و به زودى مىفهمند ، امروز سرگرم و حريص در جمع مال و زياد كردن فرزندانند ، و به يكديگر به كثرت مال و اولادشان فخر مىفروشند ، و همه اعتمادشان به مال و فرزندان و سائر اسباب ظاهرى است ، كه فعلا به كام آنان و طبق هواهايشان در جريان است ، بدون اينكه در برابر اين نعمتها شكر پروردگارشان را به جاى آورده ، راه حق را پيش گيرند و پروردگارشان را عبادت كنند . و همچنين به اين وضع خود ادامه مىدهند تا عذاب آخرتشان و يا عذاب دنياييشان به ناگهانى و بىخبر از ناحيه خدا برسد ، هم چنان كه در روز جنگ بدر رسيد ، و به چشم خود ديدند كه همه آن اسبابهاى ظاهرى بىخاصيت شد ، و اموال و فرزندان كمترين سودى به حالشان نبخشيد ، و در آخرت هم اهل بهشت نظير اين وضع را مىبينند ، آن وقت كفار از كرده هاى خود پشيمان مىشوند ، و به سوى پروردگار خود متمايل مىگردند ، اما اين رغبت و تمايل ، عذاب خدا را برنمىگرداند ، و اين پشيمانى نظير پشيمانى صاحبان باغ است ، كه پشيمان شدند ، و يكديگر را ملامت نمودند و به سوى پروردگارشان متمايل شدند ، و اين تمايل به درد ايشان هم نخورد ، عذاب خدا اين چنين است ، و عذاب آخرت سخت عظيمتر
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 335 و 336 .