چهار قسم است ، قلبى است كه در آن هم نفاق است و هم ايمان ، و قلبى است به كلى منكوس و زير و رو شده ، و قلبى است مطبوع و مهر شده ، و قلبى است أزهر ، پرسيدم قلب أزهر كدام است ؟ فرمود قلبى است كه در آن نورى چون چراغ هست .
و اما قلب مطبوع قلب منافق است ، و قلب أزهر قلب مؤمن است ، اگر خدا به او نعمتى دهد شكر مىگزارد ، و اگر مبتلايش كند صبر مىكند . و اما قلب منكوس قلب مشرك است ، آن گاه اين آيه را در معناى قلب منكوس تلاوت كرد : * ( « أفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِه أَهْدى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » ) * ، و اما قلبى كه هم نفاق در آن هست و هم ايمان قلب مردمى است كه در طايف بودند ، اگر أجل يكى از آنها در حال نفاق مىرسيد ، هلاك شده بود ، و اگر در حال ايمان مىمرد نجات مىيافت « 1 » .
مؤلف : اين روايت را تفسير برهان هم از ابن بابويه و او به سند خود از فضيل از سعد خفاف از ابى جعفر ( ع ) نقل كرده ، در نقل وى آمده : قلب چهار قسم است تا آخر اين حديث نقل كرده و ليكن در « قلب ازهر » كلمه « انور » را زيادى دارد ، ( قلب ازهر انور ) « 2 » .
و اما اينكه امام فرمود : « قلب مردمى است كه در طائف بودند » منظور از طائف چند فرسنگى مكه معظمه نيست بلكه منظور از طائف شيطانى است كه بسيار به سراغ دل آدمى مىآيد ، و پيرامون دل طواف مىكند ، هم چنان كه فرمود : « إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ » « 3 » ، پس معناى روايت چنين است كه قومى با طائف شيطانى زندگى مىكنند ، و شيطان لحظه به لحظه پيرامون دلشان طواف مىكند تا بميرند ، اگر در حالى كه همان شيطان طوافگر با ايشان باشد بميرند ، هلاك شدهاند ، و اگر در حال ايمان بميرند نجات يافتهاند .
اين را هم بايد دانست كه در اينجا رواياتى است كه جمله شريفه * ( « أفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِه . . . » ) * را بر منحرفين از ولايت على ( ع ) و پيروان ولايت او ، و دوستانش تطبيق مىكند ، كه البته جنبه تفسير ندارد ، بلكه از باب تطبيق كلى بر مصداق است .
هامش
( 1 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 309 ، ح 2 .
( 2 ) تفسير برهان ، ج 4 ، ص 364 ، ح 4 .
( 3 ) كسانى كه از خدا مىترسند ، وقتى طائفى از شيطان با آنان مساس پيدا مىكند ، به ياد خدا مىافتند ، و ناگهان داراى بصيرت مىشوند . سوره اعراف ، آيه 201 .