كلمه « تحليل » مصدر است . راغب گفته : معناى آيه * ( « قَدْ فَرَضَ اللَّه لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمانِكُمْ » ) * اين است كه خداى تعالى راه چاره شكستن سوگند را كه همان دادن كفاره است براى شما بيان كرده « 1 » .
در نتيجه معناى آيه چنين مىشود : خداى تعالى براى شما تقدير كرد - گويى شكستن سوگند سود و بهره اى است كه خداى تعالى به انسان داده ، و از آن منع نفرموده ، چون فرمود :
« لكم » ، و نفرمود : « عليكم » - كه سوگند خود را با دادن كفاره بشكنيد ، و خدا ولى شما است ، چون تدبير امورتان به دست او است ، و او است كه برايتان تشريع احكام مىكند و هدايتتان مىنمايد ، و او است داناى فرزانه .
اين آيه دلالت دارد بر اينكه رسول خدا ( ص ) به ترك عملى سوگند خورده بوده ، و به وى دستور مىدهد سوگند خود را بشكند ، چون فرموده : * ( « فَرَضَ اللَّه لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمانِكُمْ » ) * ، و نفرمود « فرض اللَّه لكم حنث ايمانكم » ، و « تحلة » از حل به معناى گشودن است ، معلوم مىشود سوگندى كه آن جناب خورده بود آزاديش را سلب كرده بوده ، و اين با سوگند بر ترك عملى مناسب است ، نه سوگند بر انجام فعلى .
* ( « وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِه حَدِيثاً فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِه وَأَظْهَرَه اللَّه عَلَيْه . . . » ) *
« * ( قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ ) * » كلمه « سر » به معناى مطلبى است كه در دل خود پنهان كرده باشى و نخواهى ديگران از آن خبردار شوند ، و كلمه « اسرار » كه باب افعال همان « سر » است ، به معناى اين است كه همان مطلب را براى كسى فاش سازى و سفارش كنى كه آن را پنهان بدارد و به كسى اطلاع ندهد ، و ضمير در « نبات به » به همان بعض ازواج بر مىگردد ، و ضمير « به » به حديث ، و ضمير در « أظهره » به رسول خدا ( ص ) ، و ضمير « عليه » به « انباء » يعنى افشاى سر ، و ضمير در « عرف » و در « أعرض » به رسول خدا ( ص ) ، و ضمير در « بعضه » به حديث بر مىگردد ، و اشاره به « هذا » به « انباء » يعنى افشاى سر است .
و حاصل معناى آيه اين است كه : و زمانى كه رسول خدا ( ص ) سرى از اسرار خود را نزد بعضى از همسرانش - يعنى حفصه دختر عمر بن خطاب - افشا كرد ، و به وى سفارش فرمود كه اين مطلب را به كسى نگويد ، همين كه حفصه آن سر را
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « حل » .