بگوييم منظور از زمينهاى هفتگانه اقليمها و قسمتهاى هفتگانه روى زمين است ، كه ( علماى جغرافى قديم ) بسيط زمين را به هفت قسمت ( و يا قاره ) تقسيم كردهاند اين چند وجه وجوهى است كه هر يك طرفدارانى دارد ، و چه بسا با مراجعه به مطالبى كه در تفسير سوره حم سجده گذشت ، بتوان به احتمال چهارم دست يافت .
و چه بسا گفته باشند كه مراد از جمله * ( « وَمِنَ الأَرْضِ مِثْلَهُنَّ » ) * ، اين است كه خداى تعالى از زمين چيزى خلق كرده ، مثل آسمانهاى هفتگانه ، و آن عبارت است از انسان كه موجودى است مركب از ماده زمينى ، و روحى آسمانى ، كه در آن روح نمونه هايى از ملكوت آسمانى است .
و از ظاهر جمله * ( « يَتَنَزَّلُ الأَمْرُ بَيْنَهُنَّ » ) * ، بر مىآيد كه ضمير در آن به كلمه « سماوات » و « ارض » هر دو بر مىگردد ، و منظور از كلمه « امر » همان امر الهى است كه آيه شريفه « إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 1 » تفسيرش كرده ، مىفرمايد امر خدا همان كلمه ايجاد است ، و آن وقت منظور از تنزل امر بين آسمانها و زمين ، شروع كردن به نزول از مصدر امر به طرف آسمانها است كه از يكى به سوى ديگرى نازل مىشود تا به عالم ارضى برسد ، تا آنچه خداى عز و جل اراده كرده تكون يابد ، چه اعيان موجودات و چه آثار و چه ارزاق و چه مرگ و زندگى و چه عزت و ذلت و چه غير اينها ، هم چنان كه در جاى ديگر قرآن آمده : « وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها » « 2 » ، و نيز فرموده : « يُدَبِّرُ الأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْه فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُه أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ » « 3 » .
بعضى « 4 » از مفسرين گفتهاند : مراد از امر دستورات شرعى است ، كه ملائكه وحى آنها را از آسمان به سوى رسول خدا ( ص ) وحى مىكنند ، چون رسول خدا ( ص ) در زمين قرار داشت ، ليكن اين مفسرين آيه را بدون هيچ دليلى تخصيص زدهاند و كلمه « امر » را منحصر در أوامر تشريعى نمودهاند ، علاوه بر اين ، ذيل آيه شريفه كه مىفرمايد : * ( « لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّه . . . » ) * با اين تخصيص نمىسازد .
هامش
( 1 ) فرمان نافذ خدا ( در عالم ) چنين است كه هر گاه اراده خلقت چيزى را بكند به محض اينكه بگويد باش ، موجود مىشود . سوره يس ، آيه 82 .
( 2 ) در هر آسمانى امر آن آسمان را وحى كرد . سوره حم سجده ، آيه 12 .
( 3 ) از آسمان تا زمين تدبير امر مىكند ، آن گاه به سوى آن عروج مىنمايد ، در روزى كه مقدارش هزار سال از سالهايى است كه شما مىشماريد . سوره الم سجده ، آيه 5 .
( 4 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 311 .