ديگرى به رسولان خدا ورزيدند ، و دعوت آنان را تكذيب كردند ، علاوه بر اين ، به خدا كفر ورزيدند و شرايع او را ترك كردند ، و به رسولان او كفر ورزيدند و ولايت آنان را نپذيرفتند ، با اينكه مامور به ولايت آنان بودند ، هم چنان كه نظير اين معنا در آيه « وَأَطِيعُوا اللَّه وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَإِنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ » « 1 » گذشت و شدت حساب در جمله * ( « فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً » ) * عبارت است از سختگيرى در حساب ، و به اصطلاح مته به خشخاش گذاشتن ، به منظور پاداش يا كيفر تمام و دقيق دادن ، كيفر و پاداشى كه مو به مو با وضع صاحب عمل تطبيق كند . و مراد از اين حساب ، حساب دنيا است ، نه حساب آخرت ، به دليل اينكه در جاى ديگر مىفرمايد : « وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ » « 2 » ، و نيز مىفرمايد : « وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ » « 3 » .
پس آنچه مصيبت به انسان مىرسد - البته آنچه كه در نظر دين مصيبت است - معدل و نتيجه محاسبه اعمال آدمى است ، و خداى تعالى از بسيارى از اعمال عفو نموده ، مسامحه و سهلانگارى مىكند ، و مته به خشخاش نمىگذارد ، بلكه از اين سختگيرى در مورد مستكبرين صرفنظر ننموده ، آنهايى كه عارشان مىآيد امر خدا و رسولان خدا را اطاعت كنند ، حسابشان را سخت مىگيرد ، و هيچ يك از گناهانشان را از قلم نمىاندازد ، در نتيجه عذابى مىكند كه بىسابقه و ناشناخته باشد .
و معناى آيه اين است كه : چه بسيار قريه ها كه اهلش از امر پروردگارشان گردنكشى نموده ، از اطاعت پيامبر خود استكبار ورزيدند ، و در نتيجه ما حساب شديدى از آنها كشيديم ، و در محاسبه اعمالشان به سختى مناقشه كرديم ، و در آخر به عذابى سخت مبتلاشان نموديم ، عذابى كه معهود نبود و سابقه نداشت ، و آن عبارت بود از انقراض نسلشان در دنيا .
و اينكه بعضى « 4 » از مفسرين گفتهاند : مراد عذاب آخرت است ، و اگر با فعل ماضى
هامش
( 1 ) و اطاعت كنيد خدا را و اطاعت كنيد پيامبر او را و اگر رويگردان شويد رسول ما جز ابلاغ آشكار وظيفه اى ندارد . سوره تغابن ، آيه 12 .
( 2 ) آنچه مصيبت به شما مىرسد به خاطر اعمالى است كه خودتان كرديد ، تازه خدا بسيارى از گناهان شما را عفو مىكند . سوره شورى ، آيه 30 .
( 3 ) و اگر اهل قريه ها ايمان آورده و تقوى داشته باشند ، بركاتى از آسمان و زمين به رويشان مىگشاييم ، ولى تكذيب كردند ، و ما هم ايشان را گرفتيم به اعمالى كه مىكردند . سوره اعراف ، آيه 96 .
( 4 ) روح المعانى ، ج 28 ، ص 141 .