عاد و ثمود و ديگران است كه خدا به كيفر گناهان هلاكشان كرده بود ، و جمله « * ( فَذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ ) * » اشاره است به آن عذاب بنيانكن كه خدا بر آنان نازل كرد و منصرفشان فرمود ، و جمله * ( « وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ » ) * اشاره است به عذاب اخروى آنان .
* ( « ذلِكَ بِأَنَّه كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالُوا أبَشَرٌ يَهْدُونَنا . . . » ) *
اين آيه علت آن عذاب انقراض و عذاب آخرت را بيان مىكند ، و به همين جهت آيه را بدون عطف آورد تا به منزله جوابى از سؤالى فرضى باشد ، گويا سائلى پرسيده : چرا آن عذابها بر سر آن اقوام نازل شد ؟ در جواب فرموده باشد : « ذلك » ، اين نزول عذاب براى آن بود كه آنها چنين و چنان كردند ، پس كلمه « ذلك » اشاره به عذابهايى است كه در آيه قبل ذكر شده بود .
و اگر از مساله آمدن رسولان و دعوت آنان تعبير كرد به جمله « كانت تاتيهم - هميشه به سوى آنان مىآمدند » ، و نيز از كفر كفار و سخنان ايشان تعبير كرد به « فقالوا » و « كفروا » ، و « تولوا » ، كه به مقابله دلالت بر نداشتن استمرار دارد ، بدين جهت بود كه بفهماند كلمه و بهانه كفار در همه اعصار يك چيز بوده و بر سر همان يك كلمه پافشارى هم داشتند ، و آن كلمه عبارت بود از عناد و لجبازى ، و بنا بر اين ، آيه شريفه در معناى آيه زير است كه مىفرمايد : « تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّه عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ » « 1 » .
و نيز در معناى آيه شريفه زير است كه مىفرمايد : « ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِه رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِه مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ » « 2 » .
* ( « فَقالُوا أبَشَرٌ يَهْدُونَنا » ) * - كلمه « بشر » هم به يك نفر اطلاق مىشود و هم بر جمع ، و مراد از آن در اينجا معناى دوم است ، به دليل اينكه دنبالش مىفرمايد : « يهدوننا - ما را هدايت كنند » و اگر كلمه « بشر » را نكره ( بدون الف و لام ) آوردند ، به منظور تحقير هدايتگران بوده ، و استفهام در آيه انكارى است ، مىفرمايد از در انكار پرسيدند : آيا افرادى از
هامش
( 1 ) اين قريه ها را - كه نام برديم - داستانهايش را برايت شرح داديم ، رسولانشان با آيات روشن به سويشان آمدند ، ولى آنچه را كه قبلا تكذيب كرده بودند ، به هيچ وجه نسبت به آن ايمانآور نبودند ، آرى خدا اين چنين بر دلهاى كفار مهر مىزند . سوره اعراف ، آيه 101 .
( 2 ) ما بعد از او يعنى بعد از نوح رسولانى به سوى قوم او فرستاديم ، پس اين رسولان به سوى قوم خود آمدند ، و آيات بينات برايشان آوردند ، ولى به هيچ وجه نسبت به چيزى كه قبلا تكذيبش كرده بودند ايمان آور نبودند . و خدا اين چنين بر دلهاى تجاوزگران مهر مىزند . سوره يونس ، آيه 74 .