است ، هم چنان كه در جاى ديگر فرمود : « لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ » « 1 » .
و « حسن صورت » عبارت است از تناسب تجهيزات آن نسبت به يكديگر ، و تناسب مجموع آنها با آن غرضى كه به خاطر آن غرض ايجاد شده ، اين است معناى حسن ، نه خوشگلى و زيبايى منظر و يا نمكين بودن ، چون حسن يك معناى عامى است كه در تمامى موجودات جارى است هم چنان كه فرمود : « الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَه » « 2 » .
و اگر در آيه مورد بحث تنها حسن صورت انسانها را نام برد ، شايد براى اين بوده كه مردم را توجه دهد به اينكه خلقت انسانها طورى شده كه با بازگشت آنان به سوى خدا سازگار است ، براى اينكه وقتى خداى تعالى ملكى قادر على الاطلاق است ، مىتواند به آنچه مىخواهد حكم كند ، و به هرطور كه مىخواهد در آن تصرف نمايد . و او در افعالش منزه از هر نقص و عيب ، و بلكه محمود و ستايش شده است ، از سوى ديگر مردم از نظر كفر و ايمان مختلفند ، و او به اعمال آنان بينا است ، و خلقت هم لغو نيست ، بلكه براى آن غايت و هدفى است ، پس بر او واجب است كه مردم را بعد از نشاه دنيا براى نشاه ديگر مبعوث كند ، براى نشاه جاودانه و فناناپذير ، تا در آن نشاه به مقتضاى اختلافى كه از نظر كفر و ايمان داشتند زندگى كنند ، و اين همان جزا است كه مؤمن با آن سعادتمند ، و كافر شقى مىشود .
و جمله * ( « وَإِلَيْه الْمَصِيرُ » ) * اشاره به همين نتيجه است .
* ( « يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَيَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ وَاللَّه عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ » ) * در اين آيه شريفه شبهه منكرين معاد را كه به جز استبعاد اساسى ندارد دفع مىكند ، شبهه آنان اين است كه چطور ممكن است موجودات فانى و متلاشى شده در عالم ، دوباره برگردند ؟ با اينكه حوادث عالم و اعمال و صفات قابل شمار نيست ؟ بعضى ظاهر و علنى ، و بعضى باطن و سرى است ، بعضى به چشم ديده مىشود و بعضى جزو غيب به شمار مىرود ؟
آيه شريفه جواب مىدهد كه خدا آنچه در آسمانها و زمين است - كه آن نيز قابل شمار نيست - مىداند ، و آنچه شما در باطن خود پنهان مىكنيد و آنچه علنى مىسازيد همه را مىداند .
و جمله * ( « وَاللَّه عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ » ) * به گفته بعضى اعتراضى است كه به عنوان دنباله سخن آورده شد ، تا شمول علم خدا به * ( « ما تُسِرُّونَ » ) * و به * ( « ما تُعْلِنُونَ » ) * را كاملا روشن
هامش
( 1 ) انسان را در نيكوترين تقويم آفريديم . سوره تين ، آيه 4 .
( 2 ) خدايى كه خلقت هر چيزى را نيكو كرد . سوره سجده ، آيه 7 .