او هر چيزى را فرا گرفته ، پس او مىتواند در خلقش تصرف نموده و دوباره زنده اش سازد ، همانطور كه در آغاز تصرف كرد و ايجادش نمود ، پس او مىتواند مردگان را مبعوث كند ، هر طورى كه اراده اش تعلق گرفته باشد ، كه البته جز به حكمت تعلق نمىگيرد . * ( « هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » ) * حرف « فاء » در كلمه « فمنكم » صرف ترتب كفر و ايمان بر خلقت را مىرساند ، يعنى تنها مىفهماند اگر خلقتى نبود كفر و ايمانى هم نبود ، پس حرف مذكور نمىخواهد بفهماند كفر و ايمان هم دو مخلوق خداى تعالى هستند و يا نيستند از اين جهت ساكت است ، تنها مىخواهد بفهماند مردم بعد از آنكه خلق شدند دو دسته شدند ، بعضى كافر و بعضى مؤمن ، و اگر كافر را اول ذكر كرد براى اينكه هميشه اكثريت با كافران است .
و حرف « من » در دو كلمه « فمنكم » و « و منكم » براى تبعيض است و چنين معنا مىدهد كه بعضى از شما كافر و بعضى مؤمنند و با جمله * ( « وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » ) * توجه داد كه تقسيم شدن مردم به دو قسم همانطور كه گفتيم حق است ، و آن دو نزد خدا از يكديگر متمايزند ، چون ملاك كفر و ايمان ظاهر و باطن اعمال است ، كه خدا به آن بينا است ، نه چيزى از آن بر او پوشيده است ، و نه به يكديگر مشتبه مىشوند .
اين آيه مقدمه دوم براى اثبات معاد و حتميت آن است ، مىفرمايد : مردم مخلوق خدايند ، و از نظر كفر و ايمان و اعمال خوب و بد براى او متمايزند .
* ( « خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَإِلَيْه الْمَصِيرُ » ) * مراد از « حق » معنايى خلاف معناى باطل است ، و باطل اين است كه آسمانها و زمين را بدون هدف و غرضى ثابت خلق كرده باشد ، هم چنان كه در جاى ديگر در نفى چنين خلقتى باطل فرمود : « لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناه مِنْ لَدُنَّا » « 1 » و نيز فرمود : « وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ » « 2 » .
و در جمله « * ( وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ ) * » منظور از « تصوير » قلم به دست گرفتن و نقشه كشيدن نيست ، بلكه منظور ، اعطاى صورت است ، و صورت هر چيز قوام و نحوه وجود آن
هامش
( 1 ) اگر مىخواستيم اسباب بازى درست كنيم و براى خود سرگرمى فراهم سازيم ، از پيش خود درستش مىكرديم . سوره انبياء ، آيه 17 .
( 2 ) ما آسمانها و زمين را به بازى خلق نكرديم ، و آن دو را جز به حق نيافريديم ، ولى بيشتر مردم نمىدانند . سوره دخان ، آيه 38 و 39 .