شهادتين باشد ، اعم از اينكه از صميم قلب و ايمان درونى باشد ، و يا تنها گفتار بدون ايمان درونى ، و كافر شدنشان بدين جهت بوده باشد كه اعمالى نظير استهزاء به دين خدا ، و يا رد بعضى از احكام آن مرتكب شده باشند ، و نتيجه اش خروج ايمان - اگر واقعا ايمان داشتهاند - از دلهايشان بوده .
و جمله * ( « فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ » ) * نتيجه گيرى عدم فهم منافقين است از مهرى كه به دلهايشان خورده ، و اين نتيجه گيرى بر آن دلالت دارد كه طبع و مهر به دل خوردن باعث مىشود ديگر دل آدمى حق را نپذيرد ، پس چنين دلى براى هميشه مايوس از ايمان و محروم از حق است .
حال ببينيم مهر به دل خوردن يعنى چه ؟ يعنى همين كه دل به حالتى در آيد كه ديگر پذيراى حق نباشد ، و حق را پيروى نكند ، پس چنين دلى قهرا تابع هواى نفس مىشود ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « طَبَعَ اللَّه عَلى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ » « 1 » و نيز نتيجه ديگرش اين است كه حق را نفهمد و نشنود ، و به آن علم و يقين پيدا نكند ، هم چنان كه فرموده : « وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ » « 2 » و نيز فرموده : « وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ » « 3 » ، و نيز فرموده : « وَطَبَعَ اللَّه عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ » « 4 » و به هر حال بايد دانست كه خداى تعالى ابتداء مهر بر دل كسى نمىزند ، بلكه اگر چنين مىكند به عنوان مجازات است ، چون مهر بر دل زدن گمراه كردن است ، و اضلال جز بر اساس مجازات به خداى تعالى منسوب نمىشود ، كه اين معنا مكرر در اين تفسير بيان شد .
* ( « وَإِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسامُهُمْ وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ . . . » ) *
ظاهرا خطاب « و چون ايشان را ببينى » و « سخنان ايشان را مىشنوى » ، خطاب به شخص معينى نيست ، بلكه خطابى است عمومى به هر كس كه ايشان را ببيند ، و سخنان ايشان را بشنود ، چون منافقين همواره سعى دارند ظاهر خود را بيارايند ، و فصيح و بليغ سخن بگويند . پس تنها رسول خدا ( ص ) مورد خطاب نيست . و منظور اين است كه بفهماند منافقين چنين وضعى به خود مىگيرند : ظاهرى فريبنده ، و بدنى آراسته دارند به طورى كه هر كس به آنان برخورد كند از ظاهرشان خوشش مىآيد ، و از سخنان شمرده و
هامش
( 1 ) خدا بر دلهايشان مهر زد ، در نتيجه پيروى از هواى نفس خود كردند . سوره محمد ، آيه 16 .
( 2 ) بر دلهايشان مهر زده شد و ديگر نمىفهمند . سوره توبه ، آيه 87 .
( 3 ) بر دلهايشان مهر مىزنيم و ديگر نمىشنوند . سوره اعراف ، آيه 100 .
( 4 ) بر دلهايشان مهر زده شد ، و ديگر علم پيدا نمىكنند . سوره توبه ، آيه 93 .