اين ، مراد از جمله مورد بحث اين مىشود كه : منافقين عامه مردم را از راه دين برگرداندند ، در حالى كه خود را در پشت سپر سوگندهاى دروغينشان حفظ كردند .
و معناى آيه اين مىشود كه : منافقين سوگندهاى دروغين خود را وقايه و سپر خود قرار داده ، از راه خدا و دين او اعراض نمودند ، و يا به مقدارى كه توانستند امور را فاسد و وارونه ساختند ، و بدين وسيله مردم را از دين خدا برگرداندند .
و جمله * ( « إِنَّهُمْ ساءَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ » ) * تقبيح اعمال منافقين است ، اعمالى كه به طور استمرار - يعنى از روزى كه دچار نفاق شدند تا روز نزول سوره - مرتكب شده بودند .
* ( « ذلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ » ) * اشاره با كلمه « ذلك » - به طورى كه گفتهاند - به زشتى اعمال ايشان است . بعضى هم گفتهاند اشاره به همه مطالب قبل است ، يعنى دروغگويى ، و سپر قرار دادن سوگند دروغ ، و برگرداندن مردم از راه خدا ، و اعمال زشت منافقين .
و منظور از اينكه فرمود « ايمان آوردند » همان شهادت زبانى به يگانگى خدا و رسالت رسول خدا ( ص ) است ، كه سپس در باطن دل از ايمان به خدا كافر شدند ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ » « 1 » .
البته بعيد هم نيست كه در بين منافقين كسانى بوده باشند كه ايمان اولشان حقيقى و جدى بوده ، ولى بعدا از دين برگشته باشند ، و اين ارتداد خود را از مؤمنين پنهان نموده ، در باطن به منافقين پيوسته باشند ، و مثل آنان منتظر گرفتارى رسول خدا ( ص ) و مؤمنين شده باشند ، هم چنان كه از آيات سوره توبه نظير آيه زير همين معنا به نظر مىرسد :
« فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَه بِما أَخْلَفُوا اللَّه ما وَعَدُوه » « 2 » و نيز در آيه زير از منافقينى كه از همان آغاز ، ايمان در دلهايشان داخل نشده تعبير كرده به اينكه « وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ » « 3 » .
بنا بر اين ، پس ظاهر چنين به نظر مىرسد كه منظور از جمله * ( « آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا » ) * اظهار
هامش
( 1 ) و چون به مؤمنين برمىخورند مىگويند ايمان آورديم ، و چون با شيطانهايشان ديدار مىكنند ، مىگويند : ما با شماييم ، و مؤمنين را مسخره كردهايم . سوره بقره ، آيه 14 .
( 2 ) در نتيجه اين تكذيب ( و نقض عهد ) خدا هم دل آنها را ظلمتكده نفاق گردانيد تا روزى كه به كيفر بخل و اعمال زشت خود برسند . سوره توبه ، آيه 77 .
( 3 ) بعد از گفتن شهادتين كافر شدند . سوره توبه ، آيه 74 .