سخن اينكه : آنچه از خير عاجل و يا نفع فانى در دنيا هست به نظر اهل دنيا خير مطلق و نفع مطلق جلوه مىكند ، و آنچه را كه دوست نمىدارد شر و ضرر مىپندارد .
مردم دنيا كه چنين وضعى دارند ، آن دسته از آنان كه اهل ملت و كتاب نيستند ، عمرى را با همين پندارهاى خلاف واقع بسر مىبرند ، و از ما وراى اين زندگى خبرى ندارند ، ولى آنهايى كه اهل ملت و كتابند ، اگر هم بر طبق دسته اول عمل كنند ، اعتراف دارند كه حقيقت خلاف آن است ، و هميشه بين قول و فعلشان ناهماهنگى هست هم چنان كه خداى تعالى در اين باره فرمود : « كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيه وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا » « 1 » .
حال ببينيم در اين ميان اسلام به چه چيز دعوت مىكند ؟ اسلام بشر را دعوت مىكند به چراغى كه فروكش شدن برايش نيست ، و آن عقايد و دستور العملهايى است كه از فطرت خود بشر سرچشمه مىگيرد ، هم چنان كه فرموده : « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّه الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّه ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ » « 2 » .
اين وضع دعوت اسلام است . از سوى ديگر ببينيم فطرت به چه دعوت مىكند ؟ به طور قطع فطرت در مرحله علم و اعتقاد دعوت نمىكند مگر به علم و عملى كه با وضعش سازگار باشد ، و كمال واقعى و سعادت حقيقىاش را تامين نمايد . پس ، از اعتقادات اصولى مربوط به مبدأ و معاد ، و نيز از آراء و عقائد فرعى ، به علوم و آرايى هدايت مىكند كه به سعادت انسان منتهى شود ، و همچنين به اعمالى دستور مىدهد كه باز در سعادت او دخالت داشته باشد .
و به همين جهت خداى تعالى اين دين را كه اساسش فطرت است ، در آياتى از كلامش دين حق خوانده ، از آن جمله فرموده : « هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَه بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ » « 3 » ، و نيز در باره قرآن كه متضمن دعوت دين است فرموده : « يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ » « 4 » .
و حق ، عبارت است از رأى و اعتقادى كه ملازم با رشد بدون غى ، و مطابق با واقع باشد ، و اين همان حكمت است ، چون حكمت عبارت است از رأى و عقيده اى كه در صدقش
هامش
( 1 ) هر گاه روشنى ببينند در آن قدم بردارند و چون تاريك شود بايستند . سوره بقره ، آيه 20 .
( 2 ) رو به سوى دينى آر كه همه معارفش عادلانه و خالى از افراط و تفريط است و از فطرتى سرچشمه مىگيرد كه خداى تعالى بشر را در آن فطرت آفريده و اين چنين دينى دين قيم است . سوره روم ، آيه 30 .
( 3 ) او كسى است كه رسول خود را به هدايت و دين حق فرستاد . سوره صف ، آيه 9 .
( 4 ) قرآن به سوى حق هدايت مىكند . سوره احقاف ، آيه 30 .