« وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِه وَيُسَبِّحُونَه وَلَه يَسْجُدُونَ » « 1 » ، و نيز فرموده : « فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَه بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ » « 2 » .
و آيه شريفه « * ( لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ ) * » - تا آخر آيات مورد بحث - با در نظر گرفتن سياقى كه دارند ، به همين معارفى كه ما خاطرنشان كرديم - يعنى شناختن خدا به صفات كمالش ، و شناختن نفس به صفاتى مقابل آن صفات ، و به عبارتى ديگر : به صفات نقص و حاجت - اشاره مىكنند .
* ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّه وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ . . . » ) *
در اين آيه شريفه مؤمنين را به تقوى و پرواى از خدا امر نموده ، و با امرى ديگر دستور مىدهد كه در اعمال خود نظر كنند ، اعمالى كه براى روز حساب از پيش مىفرستند . و متوجه باشند كه آيا اعمالى كه مىفرستند صالح است ، تا اميد ثواب خدا را داشته باشند ، و يا طالح است . و بايد از عقاب خدا بهراسند ، و از چنان اعمالى توبه نموده نفس را به حساب بكشند .
اما امر اول ، يعنى تقوى ، كه در احاديث به ورع و پرهيز از حرامهاى خدا تفسير شده ، و با در نظر گرفتن اينكه تقوى هم به واجبات ارتباط دارد ، و هم به محرمات ، لا جرم عبارت مىشود از : اجتناب از ترك واجبات ، و اجتناب از انجام دادن محرمات .
و اما امر دوم ، يعنى نظر كردن در اعمالى كه آدمى براى فردايش از پيش مىفرستد ، امرى ديگرى است غير از تقوى . و نسبتش با تقوى نظير نسبتى است كه يك نظر اصلاحى از ناحيه صنعتگرى در صنعت خود براى تكميل آن صنعت دارد ، همانطور كه هر صاحب عملى و هر صانعى در آنچه كرده و آنچه ساخته نظر دقيق مىكند ، ببيند آيا عيبى دارد يا نه ، تا اگر عيبى در آن ديد در رفع آن بكوشد ، و يا اگر از نكته اى غفلت كرده آن را جبران كند ، همچنين يك مؤمن نيز بايد در آنچه كرده دوباره نظر كند ، ببيند اگر عيبى داشته آن را بر طرف سازد .
پس بر همه مؤمنين واجب است از خدا پروا كنند ، و تكاليفى كه خداى تعالى متوجه ايشان كرده به نحو احسن و بدون نقص انجام دهند ، نخست او را اطاعت نموده ، از نافرمانيش بپرهيزند ، و بعد از آنكه اطاعت كردند ، دوباره نظرى به كرده هاى خود بيندازند ، چون اين
هامش
( 1 ) پروردگارت را در نفس خود و از روى تضرع و ترس و بدون سر و صدا صبح و شام به ياد آر ، و از غافلان مباش . آنان كه نزد پروردگار تواند از عبادت او سرپيچى نداشته ، تسبيحش مىگويند ، و برايش سجده مىكنند . سوره اعراف ، آيه 205 و 206 .
( 2 ) حال اگر استكبار ورزيدند باكى نيست ، براى اينكه آنان كه نزد پروردگار تواند او را شب و روز تسبيح گفته ، و خسته نمىشوند . سوره حم سجده ، آيه 38 .