* ( « لأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّه . . . » ) *
همه ضميرهاى جمع به منافقين برمىگردد . و كلمه « رهبة » به معناى خشيت و ترس است . و اين آيه شريفه جمله * ( « وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الأَدْبارَ » ) * را تعليل نموده ، بيان مىكند كه چرا در فرض يارى دادن فرار مىكنند . مىفرمايد : علتش اين است كه منافقين از شما مسلمانان بيشتر مىترسند تا از خدا ، و به همين جهت اگر به جنگ شما آيند در مقابل شما تاب مقاومت نمىآورند . اين علت را با علتى ديگر تعليل نموده ، مىفرمايد : علت بيشتر ترسيدنشان اين است كه مردمى نادان هستند : * ( « ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ » ) * . و اشاره با كلمه « ذلك » به بيشتر ترسيدنشان از مؤمنين است ، و معنايش چنين است : اينكه گفتيم از شما بيشتر مىترسند تا از خدا ، علتش اين است كه مردمى بىشعورند ، يعنى آن طور كه بايد نمىفهمند . و اگر حقيقت امر را مىفهميدند ، دستگيرشان مىشد كه زمام امر به دست خداست ، نه به دست غير خدا ، حال اين غير خدا چه مسلمانان باشند ، و چه ديگران غير از خداى تعالى كسى قادر بر هيچ عمل خير يا شر و نافع و ضارى نيست مگر به حول و قوه او .
پس منافقين نبايد از كسى جز خدا بترسند .
* ( « لا يُقاتِلُونَكُمْ جَمِيعاً إِلَّا فِي قُرىً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ . . . » ) *
اين آيه شريفه هم اثر رهبت منافقين از مسلمين را بيان مىكند ، و هم اثر بزدلى يهوديان را . مىفرمايد : بنى النضير و منافقين هر دو طايفه از جنگيدن با شما در فضاى باز خوددارى مىكنند ، و جز در قلعه هاى محكم و يا از پس و پشت ديوارها با شما كارزار نمىكنند .
* ( « بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ » ) * - يعنى شجاعت و دلاوريشان در بين خودشان شديد است ، اما همين كه با شما روبرو مىشوند خداى تعالى رعبى از شما به دلهايشان مىافكند ، و در نتيجه از شما سخت مىترسند .
* ( « تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى » ) * - تو اى پيامبر ! ايشان را متحد و متشكل مىبينى ، و مىپندارى كه با هم الفت و اتحاد دارند ، ولى اينطور نيست ، دلهايشان متفرق و پراكنده است ، و همين عامل قوى براى خوارى و بيچارگى ايشان است . و علت آن پراكندگى هم اين است كه مردمى فاقد تعقلند ، چون اگر تعقل مىداشتند متحد گشته آراى خود را يكى مىكردند .
* ( « كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيباً ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ » ) * كلمه « و بال » به معناى عاقبت بد است . و كلمه « قريبا » قائم مقام ظرف است ، و به