ما در تبليغ رسالت ما صادق و امين است ، و آنهايى كه اين دستورات را رد مىكنند عذابى خوار كننده دارند .
* ( « يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّه جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا . . . » ) *
كلمه « يوم » ظرف است براى جمله « و كافران عذابى اليم دارند » يعنى در چنين روزى اين عذاب را دارند ، در روزى كه خدا مبعوثشان مىكند كه روز حساب و جزاء است ، و آن گاه آنان را از حقيقت همه آنچه كردهاند با خبر مىسازد .
* ( « أَحْصاه اللَّه وَنَسُوه » ) * - كلمه « احصاء » به معناى احاطه داشتن به عدد هر چيز است ، به طورى كه حتى يك عدد از آن از قلم نيفتد . راغب مىگويد : احصاء به معناى به دست آوردن عدد واقعى هر چيز است ، مىگويند « أحصيت كذا » . و اصل اين كلمه از ماده « حصا » است كه به معناى سنگريزه است . و اگر شمردن را از اين ماده ساختهاند ، براى اين بوده كه عرب در شمردن هر چيزى به سنگريزه اعتماد مىكرده ، هم چنان كه ما با انگشتان خود چيزى را مىشماريم « 1 » .
* ( « وَاللَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ » ) * - اين جمله تعليل است براى جمله « احصيه اللَّه » مىفرمايد : اگر گفتيم خدا عمل آنان را شمرده دارد ، و خود آنان فراموش كردهاند ، براى اين است كه خدا ناظر و شاهد بر هر چيز است .
و ما در تفسير آخر سوره حم سجده معناى شهادت خدا بر هر چيز را بيان كرديم .
بحث روايتى
در كتاب الدر المنثور است كه : ابن ماجه ، ابن ابى حاتم ، و حاكم - وى حديث را صحيح دانسته - و ابن مردويه ، و بيهقى از عايشه روايت آوردهاند كه گفت : بزرگ است آن خدايى كه شنوائيش به وسعت جهان وسيع است ، و هر چيزى را مىشنود ، من آن روز كه خوله دختر ثعلبه به رسول خدا ( ص ) مراجعه كرده بود كلامش را مىشنيدم - اما در عين حال همه اش را نفهميدم - كه داشت در باره همسرش به آن جناب شكايت مىكرد ، عرضه مىداشت : يا رسول اللَّه ! شوهرم از جوانى من استفاده كرد ، و من رحم خود را در اختيارش گذاشتم ، تا اينكه امروز كه پير شدم و ديگر فرزند نمىآورم مرا ظهار كرده ، خدايا ،
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « حصا » .