فرستادگان خود را از آنهايى كه يارى نمىكنند ، متمايز و جدا سازد .
« * ( إِنَّ اللَّه قَوِيٌّ عَزِيزٌ ) * » - اين جمله خاتمه آيه است ، و ختم كردن آيه با اين جمله گويا اشاره باشد به اينكه دستور خداى تعالى به جهاد براى همين بوده كه امتثال كنندگان را از ديگران جدا كند ، نه اينكه خداى تعالى احتياجى به نصرت ناصرى داشته باشد ، چون خدا قوىاى است كه به هيچ وجه ضعف در او راه ندارد ، و عزيزى است كه ذلت به سويش راه نمىيابد .
* ( « وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَإِبْراهِيمَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ » ) * از اينجا به بيان اين نكته شروع شده كه اهتدا و فسق در امتهاى گذشته نيز همواره جريان داشته ، و تا امروز جريان دارد ، پس اينطور نيست كه اين امت و يا امتى از امتها با تمامى افرادش به صلاح گراييده باشند و يا بگروند ، بلكه همواره چنين بوده و چنين خواهد بود ، كه عده بسيارى از افراد امت به فسق گراييدهاند .
و ضمير در « فمنهم » و نيز در « منهم » به ذريه بر مىگردد ، و بقيه الفاظ آيه روشن است .
* ( « ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا وَقَفَّيْنا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْناه الإِنْجِيلَ . . . » ) *
در مجمع البيان مىگويد : كلمه « تقفيه » كه مصدر فعل « قفينا » است ، به معناى اين است كه چيزى را به طور مستمر دنبال چيزى ديگر قرار دهى ، و به همين جهت آخرهاى شعر را قافيه شعر مىگويند ، چون همه شعرها به دنبال شعر اول و از نظر قيافه و وزن تابع آن هستند « 1 » .
و ضمير در جمله * ( « عَلى آثارِهِمْ » ) * به نوح و ابراهيم و سابقين از ذريه آن دو بزرگوار بر مىگردد ، به دليل اينكه بعد از نوح هيچ پيامبرى مبعوث نشد مگر آنكه از ذريه آن جناب بود ، چون نسل بعد از نوح نسل خود آن جناب بود ، به شهادت اينكه عيسى بن مريم با اينكه از ذريه ابراهيم ( ع ) است مع ذلك خداى تعالى در باره نوح ( ع ) فرموده : « وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَه هُمُ الْباقِينَ » « 2 » و باز فرموده : « وَمِنْ ذُرِّيَّتِه داوُدَ وَسُلَيْمانَ . . . وَعِيسى » « 3 » ، پس معلوم مىشود منظور از جمله * ( « ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا . . . » ) * در پى آوردن لاحقين از ذريه آن دو
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 242 .
( 2 ) ذريه او را تنها باقى مانده قرار داديم . سوره صافات ، آيه 77 .
( 3 ) و از ذريه نوح داوود و سليمان است . . . و يكى هم عيسى است . سوره انعام ، آيه 85 .