سنجيده مىشود ، و اين سنجش هم مايه قوام زندگى سعيده انسان اجتماعى و انفرادى است ، و اين احتمال با سياق كلام كه متعرض حال مردم از حيث خشوع و قساوت قلب و جديت و سهلانگاريشان در امر دين است سازگارتر است .
بعضى هم گفتهاند : مراد از ميزان ، عقل است .
* ( « وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ » ) * - ظاهرا اين انزال نظير انزال در آيه « وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ » « 1 » باشد ، و ما در تفسير سوره زمر گفتيم : اگر خلقت مخلوقات زمينى را انزال ناميده ، به اين اعتبار است كه خداى تعالى ظهور اشيا در عالم هستى را بعد از عدم انزال خوانده ، به اين اعتبار كه هر موجودى از موجودات نزد خدا و در عالم غيب خزينه ها دارد ، و آن موجود پس از آنكه اندازه گيرى شده ، و در خور عالم شهادت شده به ظهور پيوسته است ، و اين خود نوعى نزول است ، هم چنان كه فرموده : « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » « 2 » .
* ( « فِيه بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ » ) * - كلمه « باس » به معناى تاثير شديد است ، ليكن غالبا در شدت در دفاع و جنگ استعمال مىشود ، و بدين جهت فرموده در آهن باسى شديد است ، كه بطور مدام جنگها و مقاتلات و انواع دفاعها نياز به آهن داشته ، چون اقسام سلاحهايى كه درست مىكردهاند از آهن بوده ، و بشر از دير باز به اين فلز دست يافته ، و متوجه منافعش شده ، و آن را استخراج كرده است .
و اما منافع ديگرى كه اين فلز براى مردم دارد احتياج به بيان ندارد ، چون مىبينيم كه آهن در تمامى شعب زندگى و صنايع مربوط به آنها و دخالت دارد .
* ( « وَلِيَعْلَمَ اللَّه مَنْ يَنْصُرُه وَرُسُلَه بِالْغَيْبِ » ) * - اين جمله غايتى است عطف بر غايتى كه حذف شده ، و تقدير كلام چنين است « و انزلنا الحديد لكذا و ليعلم اللَّه من ينصره . . . » ، يعنى ما آهن را براى اين و . . . نازل كرديم ، و نيز براى اينكه خدا معلوم كند چه كسى او و رسولان - او را يارى مىكند . . .
و مراد از « يارى كردن پيامبران خدا » جهاد در راه او است ، تا از مجتمع دينى دفاع نموده ، كلمه حق را بسط دهند ، و منظور از اينكه فرمود : اين نصرت را به غيب مىكنند ، اين است كه در حال غيبت رسول او را يارى مىكنند ، حال يا غيبت رسول از ايشان ، و يا غيبت ايشان از رسول ، و مراد از اينكه فرمود : « تا خدا بداند . . . » اين است كه خدا ياوران خود و
هامش
( 1 ) و براى شما از چارپايان هشت زوج نازل كرد . سوره زمر ، آيه 6 .
( 2 ) هيچ موجودى نيست مگر آنكه نزد ما خزينه هايى از آن است و ما نازلش نمىكنيم مگر به اندازه اى معلوم . سوره حجر ، آيه 21 .