* ( « لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ » ) * - ضمير در « لهم » به مؤمنين و دو ضمير « اجرهم » و « نورهم » به صديقين و شهدا برمىگردد ، و معناى جمله اين است : « براى مؤمنين است اجر و نورى از نوع اجر و نور صديقين و شهداء » و همين معنا منظور كسى است كه آيه را معنا كرده به اينكه « مؤمنين اجر و نورى دارند نظير اجر و نور آنان » .
و چه بسا گفته « 1 » باشند كه : آيه شريفه مىخواهد اين معنا را بيان كند كه مؤمنين ، همان صديقين و شهداى حقيقى هستند ، نه اينكه ملحق به آنان باشند ، و معامله آنان را با ايشان بكنند ، پس مؤمنين ، خود صديقين و شهدايند ، و اجر و نور خودشان را دارند ، ولى بعيد نيست بگوييم سياق با اين معنا مساعدت ندارد .
و چه بسا بعضى « 2 » ديگر گفته باشند : كلمه « شهدا » عطف بر كلمه « صديقون » نيست ، بلكه مطلبى نو را مىفهماند ، مبتدايى است كه يك خبرش جمله « عند اللَّه » و خبر ديگرش * ( « لَهُمْ أَجْرُهُمْ » ) * است ، پس در جمله * ( « وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّه وَرُسُلِه أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ » ) * مطلب تمام مىشود ، و مطلبى از نو از كلمه « شهدا » آغاز كرده مىفرمايد : « * ( وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ ) * - شهدا نزد پروردگارشان هستند . . . » همانطور كه در جاى ديگر فرموده :
« بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ » « 3 » و در نتيجه منظور از شهدا همان كشتگان در راه خدا خواهند بود ، و آن گاه كلام را با جمله * ( « لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ » ) * تمام كرده است .
* ( « وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ » ) * - يعنى و آنهايى كه كفر ورزيدند و آيات ما را تكذيب كردند اصحاب دوزخ مىباشند ، و منظور از « اصحاب دوزخ بودن » اين است كه از آن جدا نخواهند شد ، و دائما در آن هستند .
خداى سبحان در آيه مورد بحث متعرض حال دو طايفه از مردم شده ، يكى آنان كه ملحق به صديقين و شهدا هستند ، يعنى برجستگان از مردم ، و به طور قطع اهل نجاتند ، و يكى ديگر كفارى كه آيات او را تكذيب كرده ، و به طور قطع اهل هلاكتند ، و آنان عبارتند از شرار مردم كه به هيچ وجه به راه خدا نمىآيند ، باقى مىماند طايفه سومى كه نه نجاتشان قطعى است و نه هلاكتشان ، و آن طايفه عبارتند از : مردمى كه ايمان دارند ، و در عين حال مرتكب گناهانى هم مىشوند ، كه البته اينان هم در بين خود طبقاتى هستند و درجه گناهكارى و تمردشان از اطاعت خدا و رسول او مختلف است . و اين كه دو طايفه را نام برد و وضع آنان را
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 183 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 184 .
( 3 ) شهدا نزد پروردگارشان زنده هستند . سوره آل عمران ، آيه 196 .