آن بود كه قبل از آيه مورد بحث پاى اهل كتاب هم به ميان آمده بود ، و مىفرمود : * ( « وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ » ) * ناگزير به سياق سابق كه سياقى عمومى بود ، هم مسلمين مورد گفتگو بودند و هم اهل كتاب برگشته ، در آيه مورد بحث فرمود * ( « آمَنُوا بِاللَّه وَرُسُلِه » ) * ، و در آيات بعد از آن نيز همه جا سخن از رسولان مىگويد ، ( يك جا مىفرمايد : * ( « أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّه وَرُسُلِه » ) * و جاى ديگر يعنى در اولين آيه فصل بعدى ) مىفرمايد : * ( « لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ » ) * و * ( « مَنْ يَنْصُرُه وَرُسُلَه » ) * ، و اما دو آيه اول و آخر سوره كه كلمه « رسول » را مفرد آورده بدين جهت بوده كه خطاب در آن دو به خصوص مؤمنين اين امت بود .
و مراد از ايمان به خدا و پيامبران خدا ايمان خالص است كه طبيعتا جداى از اطاعت و پيروى نيست ، همانطور كه در آيه * ( « آمِنُوا بِاللَّه وَرَسُولِه » ) * نيز اشاره كرديم ، و مراد از جمله * ( « أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ » ) * اين است كه مؤمنين را به صديقين و شهداء ملحق سازد ، و بفرمايد : اينان نيز به آنان مىپيوندند ، به قرينه اينكه فرمود : « عند ربهم » يعنى اينان نزد پروردگارشان صديق و شهيدند ، و نيز فرمود : * ( « لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ » ) * يعنى اينان نيز اجر و نور آنان را دارند ، پس معلوم مىشود هر چند در ظاهر آيه مؤمنين را صديق و شهيد خواند ، ولى به قرينه دو جمله مذكور مىفهميم كه منظور اين است كه ملحق به صديقان و شهداء هستند ، و با ايشان معامله آنان را مىكنند ، و نور و اجرى كه به آنان مىدهند به اينان نيز مىدهند .
و ظاهرا مراد از صديقين و شهدا همانهايى باشند كه در آيه شريفه « وَمَنْ يُطِعِ اللَّه وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً » « 1 » ذكر شدهاند ، و ما در تفسير آن گفتيم : مراد از « صديقين » كسانى هستند كه ملكه صدق در گفتار و كردارشان سرايت كرده ، در نتيجه آنچه مىگويند انجام هم مىدهند ، و آنچه مىكنند مىگويند ، و « شهدا » عبارتند از كسانى كه گواهان اعمال مردم در روز قيامتند ، نه كشته شدگان در راه خدا .
در نتيجه مىفهميم كسانى كه ايمان به خدا و رسولان خدا دارند به صديقان و شهدا مىپيوندند ، و نزد خدا منزلتى چون منزلت آنان به ايشان مىدهند ، و به حكم خدا ( نه اينكه خودشان از نظر مقام با آنان برابر باشند ، بلكه به حكم خدا ) پاداش و نورى نظير پاداش و نور آنان خواهند داشت .
هامش
( 1 ) و كسانى كه اطاعت كنند خدا و رسول را پس اينها با كسانى هستند كه خداوند به آنان نعمت داده است از پيامبران و راستگويان و شهدا و صالحان ، و اينها خوب رفيقى هستند . سوره نساء ، آيه 69 .