مىكنيد كه دارد از دستتان مىرود و پيش رويتان مىميرد ، و شما هيچ كارى نمىتوانيد بكنيد ، و معناى اينكه فرمود : * ( « وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْه مِنْكُمْ وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ » ) * اين است كه : شما او را تماشا مىكنيد ، در حالى كه ما از شما به وى نزديكتريم ، چون ما به سراسر وجود او احاطه داريم ، و فرستادگان ما كه مامور قبض روح او هستند نيز از شما به وى نزديكترند ، اما شما نه ما را مىبينيد و نه فرستادگان ما را .
و اينكه مساله قبض روح را هم به خدا نسبت داديم و هم به فرستادگان او ، به خاطر اين است كه قرآن كريم اين كار را كرده ، يك جا مساله قبض روح را به خدا نسبت داده ، مىفرمايد : « اللَّه يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها » « 1 » ، و در جاى ديگر آن را به ملك الموت نسبت داده ، و فرموده : « قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ » « 2 » ، و جاى ديگر آن را به رسولان خدا نسبت داده مىفرمايد : « حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْه رُسُلُنا » « 3 » .
و جمله « * ( فَلَوْ لا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ ) * » تكرار همان « لولا » اى است كه گذشت ، و اين تكرار به خاطر تاكيد است ، و كلمه « مدينين » به معناى « مجزيين - جزا داده شدگان » است ، از ماده « دان - يدين » است ، كه معناى « جزى - يجزى » را مىدهد ، مىفرمايد : پس چرا او را بر نمىگردانيد اگر جزايى در كار نيست و شما جزا داده نمىشويد ، و ثواب و عقابى نداريد .
* ( « تَرْجِعُونَها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » ) * - يعنى اگر راست مىگوييد و در ادعاى خود كه بعث و جزايى نيست ، صادقيد ، چرا او را بر نمىگردانيد ؟ پس معلوم شد كه در واقع جمله « ترجعونها » مدخول « لولا » است ، و تقدير كلام چنين است : « فلولا ترجعونها اذا بلغت الحلقوم ، ان كنتم صادقين - اگر راست مىگوييد پس چرا جان او را كه به حلقوم رسيده بر نمىگردانيد » .
* ( « فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ » ) * در اينجا به بيان حال طوايف سه گانه كه در اول سوره به طور اجمال و تفصيل گذشت برگشته ، وضع آنان در حال مرگ و بعد از مرگ را بيان مىكند . و ضمير « كان » به شخص محتضر بر مىگردد ، كه بعد از حالت احتضار مىميرد ، و مردنش از سياق كلام فهميده
هامش
( 1 ) خدا جانها را در حين مردنش مىگيرد . سوره زمر ، آيه 42 .
( 2 ) بگو ( شما در زمين گم نمىشويد بلكه ) ملك الموتى كه موكل بر شما است جان شما را تمام و كامل مىگيرد . سوره سجده ، آيه 11 .
( 3 ) تا آنكه مرگ يكى از شماها برسد آن وقت فرستادگان ما او را تمام و كامل مىگيرند . سوره انعام ، آيه 61 .