« وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ » « 1 » و آيه « فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ » « 2 » ندارد ، براى اينكه روز قيامت مواقف مختلفى دارد ، در بعضى از آن مواقف مردم بازخواست مىشوند ، و در بعضى ديگر مهر بر دهانهايشان زده مىشود ، و در عوض اعضاى بدنشان سخن مىگويد ، و در بعضى مواقف ديگر از سيماشان شناخته مىشوند .
* ( « يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالأَقْدامِ » ) * اين آيه در مقام پاسخ از پرسشى تقديرى است ، گويا كسى مىپرسد : خوب وقتى از گناهشان پرسش نمىشوند پس از كجا معلوم مىشود گنهكارند ؟ در پاسخ فرموده : « مجرمين از سيمايشان شناخته مىشوند . . . » ، و به همين خاطر جمله مورد بحث را با واو عاطفه عطف به ما قبل نكرد ، و نفرمود : « در آن روز كسى از جن و انس از گناهش سؤال نمىشود ، و مجرمين از سيمايشان شناخته مىشوند » بلكه بدون واو عاطفه فرمود : « مجرمين . . . » تا بفهماند اين جمله پاسخ از سؤالى است كه در كلام نيامده ، و منظور از سيما نشانه اى است كه از چهره مجرمين نمودار است .
* ( « فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالأَقْدامِ » ) * - اين جمله به خاطر اينكه حرف « فاء » بر سرش در آمده ، فرع و نتيجه شناسايى مذكور است ، و كلمه « نواصى » جمع ناصيه است ، كه به معناى موى جلو سر است ، و كلمه « اقدام » جمع قدم است ، و جمله « بالنواصى » نائب فاعل جمله « يؤخذ » است ، معناى تحت اللفظى آن « موى جلو سرها گرفته مىشود » است .
و معناى آيه اين است كه : احدى از گناهش پرسش نمىشود - مجرمين با علامتى كه در چهرههاشان نمودار مىگردد شناخته مىشوند ، در نتيجه موى جلو سرشان و پاهايشان را مىگيرند و در آتش مىاندازند .
* ( « هذِه جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ » ) * اين دو آيه حكايت گفتارى است كه در آن روز به مجرمين گفته مىشود ، چيزى كه هست جمله « يقال - گفته مىشود » از ابتداى آن حذف شده ، و تقدير كلام « يقال هذه جهنم التي . . . » است ، يعنى آن روز به مجرمين گفته مىشود : اين است آن جهنمى كه مجرمين تكذيبش مىكردند .
مرحوم طبرسى در مجمع البيان گفته : ممكن است خطاب در اين جمله به رسول خدا
هامش
( 1 ) ايشان را نگهداريد كه بايد بازخواست و سؤال شوند . سوره صافات ، آيه 24 .
( 2 ) پس به پروردگارت سوگند كه به طور حتم از ايشان از همگيشان سؤال خواهيم كرد . سوره حجر ، آيه 92 .