او داراى جلال و اكرام است باقى مىماند » مىباشد ، و يا اينكه مراد از وجه همانطور كه گفتيم صفت كريمه و اسم مقدس خداى تعالى است ، و معلوم است كه برگشت اجراى اسم بر اسم ، اجراى آن بر ذات است .
و معناى آيه شريفه بنا بر اينكه منظور از وجه اسم بوده باشد ، و با در نظر گرفتن اينكه بقاى اسم يعنى آن ظهورى كه اسم لفظى ، از آن حكايت مىكند فرع بقاى مسمى است چنين مىشود : « و پروردگارت - عز اسمه - با همه جلال و اكرامش باقى مىماند ، بدون اينكه فناى موجودات اثرى در خود او و يا دگرگونى در جلال و اكرام او بگذارد » .
و بنا بر اينكه مراد از وجه خدا هر چيزى باشد كه ديگران رو به آن دارند كه قهرا مصداقش عبارت مىشود از تمامى چيزهايى كه به خدا منسوبند ، و مورد نظر هر خداجويى واقع مىگردد ، مانند انبيا و اولياى خدا و دين او و ثواب و قرب او و ساير چيزهايى كه از اين قبيل باشند معناى آيه چنين مىشود : همه زمينيان فانى مىگردند ، و بعد از فناى دنيا آنچه نزد او است و از ناحيه او است ، از قبيل انواع جزا و ثواب و قرب به او باقى مىماند ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّه باقٍ » « 1 » .
در سابق هم در تفسير آيه شريفه « كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَه » « 2 » ، مطالبى گفتيم كه به درد اينجا هم مىخورد .
* ( « يَسْئَلُه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ » ) * منظور از درخواست تمامى آسمانيان و زمينيان درخواست به زبان نيست ، بلكه درخواست به احتياج است ، چون احتياج خودش زبان است ، و معلوم است كه موجودات زمين و آسمان از تمامى جهات وجودشان ، محتاج خدايند ، هستيشان بسته به خدا ، و متمسك به ذيل غناى وجود اويند ، هم چنان كه فرمود : « أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّه وَاللَّه هُوَ الْغَنِيُّ » « 3 » و نيز در اينكه منظور از درخواست ، درخواست زبانى نيست ، بلكه درخواست حاجتى است ، فرموده : « وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوه » « 4 » ، « 5 » .
هامش
( 1 ) هر چه نزد شما است فانى مىگردد ، و هر چه نزد خدا است باقى مىماند . سوره نحل ، آيه 96 .
( 2 ) سوره قصص ، آيه 88 .
( 3 ) همه شما محتاج خداييد ، و تنها كسى كه محتاج كسى نيست خداست . سوره فاطر ، آيه 15 .
( 4 ) از هر چه كه درخواست كرديد به شما داد . سوره ابراهيم ، آيه 34 .
( 5 ) چون ما سراپاى وجودمان حاجت است ، و اين حوايج را با زبان سر از خدا نخواستيم ، از او چشم و گوش و كبد و معده و چه و چه نخواسته بوديم ، پس منظور از اين سؤال ، سؤال به زبان حاجت است ، و معناى آيه سوره ابراهيم اين است كه از هر چه محتاج بوديد چيزى و مقدارى به شما داد . « مترجم » .