ممكن هم هست بگوييم : تقدير دو مرحله دارد ، يك مرحله از آن تمامى موجودات عالم طبيعت و ما وراى طبيعت و خلاصه ما سوى اللَّه را شامل مىشود ، و اين تقدير در اين مرحله عبارت است از تحديد اصل وجود به حد امكان و حاجت ، و معلوم است كه اين تقدير شامل تمامى ممكنات مىشود ، و تنها موجودى كه حد امكان و حاجت ندارد خداى سبحان است ، كه واجب الوجود و غنى بالذات است ، و هستيش از چهار چوب حد بيرون است ، هم چنان كه خودش فرمود : « وَكانَ اللَّه بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً » « 1 » .
يك مرحله ديگر تقدير مخصوص به عالم مشهود ما است ، كه تقدير در اين مرحله عبارت است از تحديد وجود اشياى موجود در آن ، هم از حيث وجودش و هم از حيث آثار وجودش و هم از حيث خصوصيات هستيش ، بدان جهت كه هستى و آثار هستيش با امور خاصه از ذاتش يعنى علل و شرايط ارتباط دارد ، و به خاطر اختلاف همين علل و شرايط هستى و احوال او نيز مختلف مىشود ، پس هر موجود كه در اين عالم فرض كنيم و در نظر بگيريم به وسيله قالبهايى از داخل و خارج قالبگيرى و تحديد شده ، عرض ، طول ، شكل ، قيافه و ساير احوال و افعالش مطابق و مناسب آن علل و شرايط و آن قالبهاى خارجى مىباشد .
پس تقدير الهى موجودات عالم ما را كه عالم مشهود است به سوى آنچه در مسير وجودش برايش تقدير و قالبگيرى كرده هدايت مىكند ، هم چنان كه فرمود : « الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » « 2 » يعنى آنچه را خلق كرده به سوى آنچه كه برايش مقدر نموده هدايت فرمود ، و سپس همين تقدير و هدايت را با امضاى قضا تمام و تكميل كرد ، و در معناى همين تقدير و هدايت آيه شريفه زير است كه مىفرمايد : « مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَه فَقَدَّرَه ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَه » « 3 » كه با جمله « ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَه » اشاره مىكند به اينكه تقدير منافاتى با اختيارى بودن افعال اختيارى ندارد .
و اين نوع از قدر فى نفسه غير قضايى است كه عبارت است : حكم قطعى خداى تعالى به وجود يافتن چيزى ، همان حكمى كه در آيه « وَاللَّه يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِه » « 4 » آن را
هامش
( 1 ) خدا همواره بر همه چيز محيط بوده است . سوره نساء ، آيه 126 .
( 2 ) تسبيح كن پروردگارت را كه هر چه آفريد بدون نقص آفريد ، و هر چه را خلق كرد نخست قالبگيرى و سپس هدايت نمود . سوره اعلى ، آيه 2 و 3 .
( 3 ) او را از نطفه آفريد ، پس اندازه گيريش نمود ، و سپس راه را برايش هموار كرد . سوره عبس ، آيه 19 و 20 .
( 4 ) و خداوند حكومت مىكند و هيچ كس را ياراى جلوگيرى يا رد احكام او نيست . سوره رعد ، آيه 41 .