* ( « إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ » ) * كلمه « حاصب » به معناى بادى است كه با خود ، ريگ و سنگ بياورد ، و مراد از آن ، بادى است كه بر قوم لوط مسلط شد ، و سجيل منضود بر سر آنان ريخت .
در مجمع البيان مىگويد : كلمه « سحر » زمانى كه نكره باشد ( و با تنوين استعمال شود ) به معناى سحرى از سحرها است ، در اين حال گفته مىشود « رأيت زيدا سحرا من الاسحار - من زيد را در سحرى از سحرها ديدم » ولى هنگامى كه منظورت از آن سحر همين امروز باشد ( بدون تنوين استعمال مىشود ) مثلا مىگويى « أتيته بسحر » و « أتيته سحر » « 1 » . و معناى آيه روشن است .
* ( « نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنا كَذلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ » ) * كلمه « نعمة » مفعول له براى فعل « نجيناهم » است ، و معنى مجموع فعل و مفعولش اين است كه : ما ايشان را نجات داديم ، براى اينكه اين نجات نعمتى باشد از ناحيه ما ، نعمتى كه ايشان را بدان اختصاص داديم ، چون ايشان نسبت به ما شاكر بودند ، و جزاى شكر در درگاه ما نجات است .
* ( « وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ » ) * ضمير فاعلى در جمله « أنذرهم » به لوط بر مىگردد ، و معناى جمله اين است كه :
لوط ايشان را انذار كرد . و كلمه « بطشه » به معناى گرفتن و دستگير كردن با شدت است ، و كلمه « تمارى » كه مصدر فعل « تمارى » است به معناى اصرار بر جدال ، و طرف را به شك انداختن است ، و كلمه « نذر » به معناى انذار است .
و معناى آيه اين است كه : سوگند مىخورم كه لوط قوم خود را از دستگير كردن به شدت ما زنهار داد ، ولى آنها با وى در انذار و زنهارش مجادله كردند .
* ( « وَلَقَدْ راوَدُوه عَنْ ضَيْفِه فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ » ) * منظور از « مراوده قوم لوط از ميهمانان او » اين است كه از او خواستهاند ميهمانان خود را كه همان فرشتگان باشند تسليم ايشان كند ، و منظور از « طمس ديدگان ايشان » محو ديدگان ايشان است ، و در جمله * ( « فَذُوقُوا . . . » ) * التفاتى از غيبت به خطاب شده ، چون در اول آيه قوم لوط غايب فرض شده بودند ، و در اين جمله روى سخن به خود آنان كرده ، مىفرمايد :
پس بچشيد عذاب مرا ، و غرض از اين التفات اين بوده كه بيشتر توبيخشان كرده باشد ، و كلمه
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 192 .