نافع و مؤثر است كه تابع قرآن باشد ، و چون آيات قرآن تلاوت مىشود ، دلش متمايل بدان مىشود ، و از رحمان خشيتى دارد آميخته با رجاء ، پس تو او را به آمرزشى عظيم ، و اجرى كريم بشارت ده كه با هيچ مقياسى اندازه گيرى نمىشود .
* ( « إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى وَنَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناه فِي إِمامٍ مُبِينٍ » ) * مراد از « احياى موتى » زنده كردن ايشان براى جزا است . و مراد از * ( « ما قَدَّمُوا » ) * اعمالى است كه قبل از مرگ خودشان كردند و از پيش ، براى روز جزاى خود فرستادند ، و مراد از « آثارهم » باقياتى است كه براى بعد از مردن خود بجاى گذاشتند كه يا سنت خيرى است كه مردم بعد از او به آن سنت عمل كنند ، مانند علمى كه از خود به جاى گذاشته ، مردم بعد از او از آن علم بهره مند شوند ، و يا مسجدى كه بنا كرده تا مردم بعد از او در آن نماز بخوانند ، و يا وضوخانه اى كه مردم در آن وضو بگيرند . و يا سنت شرى است كه باب كرده و مردم بعد از او هم به آن سنت عمل كنند ، مانند اينكه محلى براى فسق و نافرمانى خدا بنا نهاده ، همه اينها آثار آدمى است كه خدا به حسابش مىآورد .
و چه بسا گفته « 1 » شده كه : مراد از * ( « ما قَدَّمُوا » ) * نيات ، و مراد از « اثار » اعمالى است كه مترتب و متفرع بر آن نيات مىشود . ولى اين معنا از سياق بعيد است .
و مراد از نوشتن * ( « ما قَدَّمُوا » ) * و نوشتن « اثار » ثبت آن در صحيفه اعمال ، و ضبطش در آن به وسيله مامورين و ملائكه نويسنده اعمال است و اين كتابت غير از كتابت اعمال و شمردن آن در « امام مبين » است كه عبارت است از لوح محفوظ .
گويا بعضى « 2 » توهم كردهاند كه نوشتن اعمال و آثار ، همان احصاء در امام مبين است . و ليكن اين اشتباه است ، چون قرآن كريم از وجود كتابى خبر مىدهد كه تمامى موجودات و آثار آنها در آن نوشته شده ، كه اين همان لوح محفوظ است ، و از كتابى ديگر خبر مىدهد كه خاص امتهاست ، و اعمال آنان در آن ضبط مىشود ، و از كتابى ديگر خبر مىدهد كه خاص فرد فرد بشر است ، و اعمال آنان را احصاء مىكند . هم چنان كه در باره كتاب اولى فرموده : « وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ » « 3 » و در باره دومى فرموده :
« كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا » « 4 » و در باره سومى فرموده :
هامش
( 1 و 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 26 ، ص 49 .
( 3 ) هيچ ترى و خشكى نيست ، مگر آنكه در كتابى مبين است . سوره انعام ، آيه 59 .
( 4 ) هر امتى به سوى كتاب خودش دعوت مىشود . سوره جاثيه ، آيه 28 .