بسيار ، كيفر مىدهيم .
* ( « وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا . . . » ) *
در مجمع البيان گفته : كلمه « اصطراخ » به معناى شيون و فرياد و استغاثه است ، و اين كلمه از باب افتعال از ماده « صراخ - ناله » است « 1 » .
و جمله * ( « رَبَّنا أَخْرِجْنا » ) * بيان همان شيون و فرياد است . و جمله * ( « أوَ لَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيه مَنْ تَذَكَّرَ » ) * پاسخ آن فرياد است . و جمله « فذوقوا » و جمله * ( « فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ » ) * هر يك نتيجه جمله ما قبل خودش است .
و معناى آيه اين است كه : اين كفار كه در آتشند ، شيون و فرياد مىكنند ، و استغاثه مىنمايند ، در حالى كه فريادشان اين است كه : پروردگارا ما را از آتش بدر آور ، تا عمل صالح كنيم غير از آن عمل زشت كه مىكرديم ، در پاسخ به ايشان گفته مىشود : نه ، هرگز ، مگر ما آن قدر عمر به شما نداديم كه هر كس مىخواست متذكر شود مجال آن را داشته باشد ؟
ما اين مقدار عمر را به شما داديم ، پيامبران بيمرسان هم نزد شما آمدند ، و از اين عذاب بيمتان دادند ، ولى متذكر نشديد و ايمان نياورديد ، حال عذاب را بچشيد كه ستمكاران را ياورى نباشد ، تا به يارى آنان برخيزند و از عذاب خلاصشان كنند .
« إِنَّ اللَّه عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ إِنَّه عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ » خدا عالم غيب آسمانها و زمين است ، و او به آنچه در سينه ها پنهان است داناست ، با شما بر طبق آنچه در باطن نهفته داريد ، از عقايد و آثار اعمال معامله مىكند ، و بر طبق آن محاسبه مىنمايد ، چه اينكه ظاهرتان با باطن مطابق باشد و چه مخالف ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوه يُحاسِبْكُمْ بِه اللَّه » « 2 » و نيز فرموده : « يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ » « 3 » .
بحث روايتى
در مجمع البيان در ذيل جمله * ( « إِنَّما يَخْشَى اللَّه مِنْ عِبادِه الْعُلَماءُ . . . » ) * مىگويد : از امام
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 410 .
( 2 ) چه اينكه آنچه را در باطن نهفته داريد ، اظهار كنيد و چه پنهان بداريد ، خدا بر طبق آن شما را محاسبه مىكند . سوره بقره ، آيه 284 .
( 3 ) روزى كه نهانىها آشكار مىشود . سوره طارق ، آيه 9 .